Valide Sultanlar ve Hanedan Kadınları: 13 Hayat Hikâyesi
Padişah anneleri (valide sultanlar), padişah eşleri ve sultanlar sarayda ve devlet işlerinde önemli bir yer tuttu; yaptırdıkları cami, imaret ve çeşmeler bugün de ayakta. Burada hayatları TDV İslâm Ansiklopedisi'ne dayanarak anlatılıyor.
Padişahlara göre valide sultanlar, eşler ve kızlar: TDV İslâm Ansiklopedisi'nde adı ve padişahla yakınlığı geçen 165 kayıt (131 kişi). Adı yalnız ikincil listelerde görünen kadınlar burada yer almaz.
EşiRabia HatunOruç Bey'e göre Şeyh Edebali'nin kızıdır; bazı kaynaklarda Bala Hatun diye geçer, TDV bu adın Mal Hatun yazımının yanlış istinsahından doğduğunu belirtir.Kaynak: TDV, MAL HATUN
KızıFatma Hatun1324 tarihli Mekece vakfiyesinin şahitleri arasında Osman Bey'in kızı olarak geçer.Kaynak: TDV, MAL HATUN; TDV, OSMAN I
EşiAsporça Hatun1323 tarihli vakfiyesi Osmanlı'nın bilinen en eski belgelerindendir; oğlu İbrahim Bey'i mütevelli yaptı.Kaynak: TDV, ORHAN; TDV, OSMAN I
EşiTheodora HatunBizans İmparatoru VI. Ioannes Kantakuzenos'un kızı; 1346'da Orhan Bey'le evlendirildi.Kaynak: TDV, ORHAN
EşiEfendize HatunMekece vakfiyesinde “Akbaşlı kızı Efendire” olarak geçer; Süleyman Paşa'nın annesi olarak da anılır.Kaynak: TDV, MAL HATUN; TDV, NİLÜFER HATUN
EşiMelek HatunMekece vakfiyesinde “Melik kızı Melek” olarak geçer; Osman Bey'in mi Orhan Bey'in mi eşi olduğu kesin değildir.Kaynak: TDV, MAL HATUN
Valide sultanDevlet HatunI. Bayezid'in cariyesi; oğlunun padişahlığını gördü.Kaynak: TDV, VÂLİDE SULTAN; TDV, MEHMED I
EşiŞehzade HatunDivitdar Ahmed Paşa'nın kızı; Hüseyin Hüsameddin onu II. Murad'ın annesi olarak kaydeder.Kaynak: TDV, MURAD II
KızıSelçuk Hatun?–1485?İsfendiyaroğlu İbrahim Bey'le evlendi; TDV bu evlilik üzerine Uzunçarşılı'nın makalesini kaynak gösterir.Kaynak: TDV, MEHMED I; TDV, ÇANDARLI İBRÂHİM PAŞA, Halil oğlu; TDV, ÇANDARLI
KızıHafsa HatunÇandarlı Halil Paşa'nın oğlu Mahmud Çelebi ile evlendi; Bursa'da adıyla anılan camiyi 1443'te yaptırdı.Kaynak: TDV, MEHMED I; TDV, ÇANDARLI; TDV, HAFSA HATUN CAMİİ
KızıAyşe HatunEdirne'de 1468'de vakfettiği bir cami bulunur.Kaynak: TDV, EDİRNE
EşiAyşe Hatun?–1505Dulkadıroğlu Alaüddevle Bozkurt Bey'in kızı, I. Selim'in annesi; TDV'nin bazı maddelerinde Gülbahar Hatun adıyla anılır.Kaynak: TDV, SELİM I; TDV, TRABZON; TDV, RİZE; TDV, GÜLBAHAR HATUN CAMİİ ve TÜRBESİ
EşiHüsnüşah HatunManisa'daki Kurşunlu Han'ı yaptırdı.Kaynak: TDV, BAYEZİD II
EşiGülruh HatunBursa Muradiye'deki türbesinde kızı Kamer Hatun'la birlikte yatar.Kaynak: TDV, MURÂDİYE KÜLLİYESİ (Bursa)
EşiŞirin HatunBursa Muradiye'de kendi türbesinde gömülüdür; Şehzade Abdullah'ın annesi olduğu bildirilir.Kaynak: TDV, MURÂDİYE KÜLLİYESİ (Bursa)
EşiNigar HatunŞehzade Korkut'un annesi; 1502 başlarına kadar oğluyla birlikte Manisa'da bulundu.Kaynak: TDV, KORKUT, Şehzade
KızıHundi Hatun1484'te Hersekzade Ahmed Paşa ile evlendi.Kaynak: TDV, HERSEKZÂDE AHMED PAŞA
KızıSelçuk SultanGedik Ahmed Paşa'nın oğlu Mehmed Bey'le evlendi; İstanbul'da Bayezid Camii yakınında türbesi vardır.Kaynak: TDV, BEYAZIT II CAMİİ ve KÜLLİYESİ (İstanbul); TDV, GEDİK AHMED PAŞA; TDV, YÛNUS PAŞA
KızıAyşe SultanSinan Paşa ile evliydi; Gelibolu'da hayır eserleri bulunur.Kaynak: TDV, GELİBOLU
KızıFatma SultanBursa Muradiye'deki Şehzade Ahmed Türbesi'nde yattığı kabul edilir.Kaynak: TDV, MURÂDİYE KÜLLİYESİ (Bursa)
Valide sultanAyşe Hatun?–1505Oğlunun tahta çıkışından (1512) önce, 1505–1506'da öldü; Trabzon'daki külliye onun adıyla anılır (TDV'nin TRABZON ve GÜLBAHAR HATUN CAMİİ maddeleri onu Gülbahar Hatun diye anar).Kaynak: TDV, SELİM I; TDV, TRABZON; TDV, GÜLBAHAR HATUN CAMİİ ve TÜRBESİ
EşiAyşe HatunTDV Hafsa Sultan dışında adı geçen ikinci hanım olarak anar; bazı eserlerde Kırım hanının kızı sayılır.Kaynak: TDV, SELİM I
KızıHatice SultanTDV maddeleri onu İskender Paşa'nın ve Makbul İbrahim Paşa'nın eşi olarak farklı biçimde anar.Kaynak: TDV, SELİM I; TDV, SÜLEYMAN I; TDV, İBRÂHİM PAŞA, Makbul; TDV, SULTAN SELİM CAMİİ ve KÜLLİYESİ (İstanbul)
KızıFatma SultanEşleri arasında Kara Ahmed Paşa ve Dukakinzade Ahmed Paşa anılır; mezarı Kara Ahmed Paşa türbesinin yanındadır.Kaynak: TDV, SELİM I; TDV, KARA AHMED PAŞA; TDV, SÜLEYMAN I; TDV, DUKAKİNZÂDE AHMED PAŞA
KızıHafsa Sultanİskender Paşa'nın eşi; babasının türbesinde yatar.Kaynak: TDV, SELİM I; TDV, SULTAN SELİM CAMİİ ve KÜLLİYESİ (İstanbul)
KızıBeyhan SultanFerhad Paşa ile evlendi; Ferhad Paşa 1524'te idam edildi.Kaynak: TDV, SELİM I; TDV, SÜLEYMAN I
KızıŞah SultanLutfi Paşa'dan ayrıldıktan sonra Merkez Efendi'ye intisap etti; cami, tekke, medrese ve mektep yaptırdı.Kaynak: TDV, SELİM I; TDV, LUTFİ PAŞA; TDV, SÜLEYMAN I
KızıHanım SultanÇoban Mustafa Paşa'nın eşi; adı “Hanım” olduğu için bazı kaynaklarda bu ad unvan sanılmıştır.Kaynak: TDV, SELİM I; TDV, HANIM SULTAN
EşiMahidevran SultanŞehzade Mustafa'nın annesi; oğlunun idamından sonra Bursa'ya gönderildi.Kaynak: TDV, SÜLEYMAN I; TDV, MUSTAFA ÇELEBİ; TDV, HÜRREM SULTAN; TDV, MURÂDİYE KÜLLİYESİ (Bursa)
EşiGülfem HatunKanuni'nin gözdelerinden; 1542 tarihli vakfiyeyle Üsküdar'daki camiyi yaptırdı, mezar taşında “şehide” diye anılır.Kaynak: TDV, GÜLFEM HATUN CAMİİ
Kızıİsmihan Sultan1544?–1585?Sokullu Mehmed Paşa ile evlendi; Mangalya ve Edirne'de camileri vardı.Kaynak: TDV, SELİM II; TDV, SOKULLU MEHMED PAŞA; TDV, ROMANYA; TDV, EDİRNE; TDV, NURBÂNÛ SULTAN
KızıGevherhan Sultan1544?–?Önce Piyale Paşa, onun ölümünden sonra 1578'de Cerrah Mehmed Paşa ile evlendi.Kaynak: TDV, SELİM II; TDV, PİYÂLE PAŞA; TDV, CERBE; TDV, CERRAH MEHMED PAŞA; TDV, NURBÂNÛ SULTAN; TDV, İSTANBUL
KızıŞah Sultan1544?–?Önce Hasan Paşa, sonra Zal Mahmud Paşa ile evlendi; Eyüp'teki külliyeyi eşiyle birlikte yaptırdı.Kaynak: TDV, SELİM II; TDV, NURBÂNÛ SULTAN
KızıFatma Sultan1560–1590?1574'te Kanijeli Siyavuş Paşa ile evlendi; ölüm yılı Selaniki'de 1590, Uluçay'da 1580 olarak geçer.Kaynak: TDV, SELİM II; TDV, SİYAVUŞ PAŞA, Kanijeli
KızıAyşe Sultan?–1605?Önce Damad İbrahim Paşa, onun ölümünden sonra Yemişçi Hasan Paşa ile evlendi.Kaynak: TDV, MURAD III; TDV, DAMAD İBRÂHİM PAŞA; TDV, HASAN PAŞA, Yemişçi; TDV, ŞEHZADE KÜLLİYESİ
KızıFatma SultanTDV III. Murad'ın Manisa'da doğan kızları arasında anar.Kaynak: TDV, MURAD III
EşiMahfiruz SultanII. Osman'ın annesi; Eski Saray'a gönderildiği belirtilir.Kaynak: TDV, OSMAN II; TDV, VÂLİDE SULTAN
KızıAyşe Sultan1612'de Nasuh Paşa ile, sonra Hafız Ahmed Paşa ve İpşir Mustafa Paşa ile evlendirildi.Kaynak: TDV, NASUH PAŞA; TDV, MEHMED PAŞA, Damad; TDV, HÂFIZ AHMED PAŞA; TDV, İPŞİR MUSTAFA PAŞA; TDV, KÖPRÜLÜZÂDE FÂZIL AHMED PAŞA; TDV, İBRÂHİM
KızıGevherhan SultanÖnce Damad (Öküz) Mehmed Paşa, onun ölümünden sonra 1621'de Topal Receb Paşa ile evlendi.Kaynak: TDV, MEHMED PAŞA, Damad; TDV, RECEB PAŞA, Topal; TDV, SİYAVUŞ PAŞA
KızıHanzade Sultan?–1650?Bayram Paşa ile evlendi.Kaynak: TDV, BAYRAM PAŞA; TDV, İBRÂHİM
KızıFatma SultanKardeşi İbrahim'in Edirne'ye gönderdiği kız kardeşleri arasında anılır.Kaynak: TDV, İBRÂHİM
KızıAtike SultanTurhan Sultan'ın sarayda eğitimiyle görevlendirildi.Kaynak: TDV, TURHAN SULTAN
Valide sultanMahfiruz SultanOğlunun saltanatında hayattaydı; TDV OSMAN II maddesine göre belgelerde valide sultan olarak geçmez.Kaynak: TDV, OSMAN II; TDV, VÂLİDE SULTAN
EşiAyşe SultanPadişahın nikahlı hanımı; Venedik kaynaklarına göre Rus/Ukrayna asıllıdır.Kaynak: TDV, OSMAN II
EşiAkıle HatunŞeyhülislam Hocazade Esad Efendi'nin kızı; 1622'de II. Osman'la nikahlandı.Kaynak: TDV, OSMAN II; TDV, KADINEFENDİ
KızıKaya Sultan1632?–1658?1644'te Melek Ahmed Paşa ile evlendi; kızı Fatıma'nın doğumunda öldü.Kaynak: TDV, MURAD IV; TDV, MELEK AHMED PAŞA; TDV, ÇIRAĞAN SAHİLSARAYI; TDV, KÖSEM SULTAN
KızıRukiye SultanMelek (Şeytan) İbrahim Paşa ile evlendi.Kaynak: TDV, MURAD IV
KızıHafize SultanHüseyin Paşa ile evlendi.Kaynak: TDV, MURAD IV
HasekiSaliha Dilaşub SultanII. Süleyman'ın annesi.Kaynak: TDV, İBRÂHİM; TDV, SÜLEYMAN II; TDV, KÖSEM SULTAN
HasekiHatice Muazzez Sultan?–1687?II. Ahmed'in annesi.Kaynak: TDV, İBRÂHİM; TDV, AHMED II
HasekiAyşe SultanTDV İbrahim'in adı bilinen zevceleri arasında sayar.Kaynak: TDV, İBRÂHİM
HasekiMahenver SultanTDV İbrahim'in adı bilinen zevceleri arasında sayar.Kaynak: TDV, İBRÂHİM
HasekiŞivekar SultanTDV İbrahim'in adı bilinen zevceleri arasında sayar.Kaynak: TDV, İBRÂHİM
HasekiHümaşah SultanPadişahın nikahladığı sekizinci haseki; “Telli Haseki” lakabıyla da anılır, TDV HASEKİ maddesi onu Şah Sultan adıyla anar.Kaynak: TDV, İBRÂHİM; TDV, HASEKİ
KızıBeyhan Sultan?–1700?1648'de Sadrazam Hezarpare Ahmed Paşa ile evlendirildi.Kaynak: TDV, İBRÂHİM
KızıFatma SultanKüçük yaşta Silahdar Yusuf Paşa'ya, onun idamından sonra 1646'da Fazlı Paşa'ya nikahlandı.Kaynak: TDV, İBRÂHİM; TDV, SÂLİH PAŞA
KızıHatice Sultan?–1743?Düğünü Edirne'de on sekiz gün sürdü; kocası Moralı (Enişte) Hasan Paşa ile III. Ahmed'in saltanatında etkili oldu.Kaynak: TDV, EDİRNE; TDV, AHMED III; TDV, HASAN PAŞA, Damad; TDV, HALİÇ
KızıÜmmügülsüm Sultan?–1720?1675 Edirne şenliklerinde Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'ya namzet gösterildi.Kaynak: TDV, MERZİFONLU KARA MUSTAFA PAŞA
Valide sultanHatice Muazzez Sultan?–1687?Oğlunun tahta çıkışından (1691) önce öldü; TDV'nin valide listesinde yer almaz.Kaynak: TDV, AHMED II; TDV, İBRÂHİM
KadınefendiMihrişah Emine Sultan?–1732?III. Mustafa'nın annesi.Kaynak: TDV, MUSTAFA III
KadınefendiRabia Sultan?–1732?I. Abdülhamid'in annesi; III. Ahmed'in üçüncü kadını olarak 1728–29'da Üsküdar'da bir çeşme yaptırdı.Kaynak: TDV, ABDÜLHAMİD I; TDV, MİHRİMAH SULTAN KÜLLİYESİ (Üsküdar)
KızıFatma Sultan1704?–1733?Önce Şehid Ali Paşa, onun ölümünden sonra 1717'de Nevşehirli Damad İbrahim Paşa ile evlendi.Kaynak: TDV, DAMAD İBRÂHİM PAŞA, Nevşehirli; TDV, ŞEHİD ALİ PAŞA; TDV, ÇIRAĞAN SAHİLSARAYI; TDV, BÂBIÂLİ; TDV, HALİÇ
KızıEsma Sultan1725?–?1758'de, otuz üç yaşlarındayken Muhsinzade Mehmed Paşa ile evlendirildi.Kaynak: TDV, MUHSİNZÂDE MEHMED PAŞA; TDV, ÇEŞME; TDV, NAKŞİDİL SULTAN
KızıSaliha SultanSarı Mustafa Paşa ve Ragıb Paşa ile evlendi.Kaynak: TDV, RÂGIB PAŞA; TDV, HÜSEYİN PAŞA, Deli
KızıHatice Sultan1710?–1738?1738–39 tarihli çeşmesi Eminönü'nde Yenicami haziresi duvarındadır.Kaynak: TDV, ÇEŞME
KızıZeyneb Sultan1714?–1774?Melek Mehmed Paşa ile evlendi; 1769'da İstanbul'da adıyla anılan camiyi yaptırdı.Kaynak: TDV, İSTANBUL; TDV, MELEK MEHMED PAŞA
Valide sultanMihrişah Emine Sultan?–1732?Oğlunun tahta çıkışından (1757) önce öldü; Laleli Külliyesi onun ruhu için de yapıldı.Kaynak: TDV, MUSTAFA III
KadınefendiMihrişah Sultan?–1805III. Selim'in annesi; Gürcü veya Çerkez asıllı olduğu belirtilir.Kaynak: TDV, SELİM III; TDV, VÂLİDE SULTAN
KadınefendiRifat Kadın?–1803Padişahın saray dışında tanıdığı, sonra dördüncü kadın olarak hareme aldığı hanım.Kaynak: TDV, MUSTAFA III
KızıŞah Sultan1761?–1803?Babası savaş masrafları için ondan borç aldı; III. Selim'in sık ziyaret ettiği kız kardeşlerindendir.Kaynak: TDV, MUSTAFA III; TDV, OSMAN III; TDV, SELİM III; TDV, MUSTAFA PAŞA, Köse
KızıHatice Sultan1768?–1822?III. Selim Batı müziğini ilk kez onun sarayında dinledi.Kaynak: TDV, SELİM III; TDV, ÇEŞME; TDV, İSTANBUL
KızıBeyhan Sultan1766?–1824?Çırağan'daki saray bir süre ona verildi.Kaynak: TDV, SELİM III; TDV, ÇIRAĞAN SAHİLSARAYI
Valide sultanMihrişah Sultan?–1805Eyüp'teki külliyesi ve çok sayıda çeşmesiyle tanınır.Kaynak: TDV, VÂLİDE SULTAN; TDV, SELİM III; TDV, YILDIZ SARAYI
KadınefendiLef’üzar Kadın?–1792?TDV III. Selim'in başkadını olarak anar, Laleli'de gömülüdür; bazı eserlerde Nefizar adıyla geçer.Kaynak: TDV, LÂLELİ KÜLLİYESİ
Valide sultanAyşe Sineperver Sultan?–1828?Oğlu tahttan indirildikten sonra Eski Saray'a gönderilmeyen iki valideden biridir.Kaynak: TDV, VÂLİDE SULTAN; TDV, MUSTAFA IV
Valide sultanTirimüjgan Kadınefendi?–1852?Oğlunun tahta çıkışından (1876) çok önce, oğlu çocukken öldü.Kaynak: TDV, ABDÜLHAMİD II
Valide sultanPiristu Kadınefendi?–1906?Öz annesi değil analığıdır; II. Abdülhamid onu valide sultan yerine koydu.Kaynak: TDV, ABDÜLHAMİD II; TDV, VÂLİDE SULTAN
KadınefendiNurefsun KadınefendiPadişah ondan ayrıldıktan sonra onu başka biriyle nikahladı.Kaynak: TDV, KADINEFENDİ