TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Hanedan Kadınları

Kösem Sultan

Hanedan kadını · I. Ahmed'in hasekisi, Valide Sultan, 1589?–1651

Haritayı 1589 yılında aç

Mahpeyker'den Kösem'e

Kösem Sultan'ın çocukluğu ve saraya hangi yolla girdiği kaynaklarda aydınlatılmış değildir. Ailesi kesin olarak bilinmez; Ortodoks bir papazın kızı olduğu ve büyük ihtimalle Bosna yörelerinden getirildiği ileri sürülür. Haremdeki asıl adı Mahpeyker idi, daha çok tanındığı Kösem ise sonradan verilen bir lakaptır. Müellif bu lakabın pürüzsüz ve güzel cildine işaret etmesini kuvvetli ihtimal sayar; adın sürünün önünde yürüyen koç anlamına gelerek önderliğini anlattığı da söylenir. Öldüğünde altmış iki yaşında olduğu rivayeti esas alınırsa 1589 dolaylarında doğmuş olmalıdır.

I. Ahmed'in hasekisi

Saraya geldikten sonra I. Ahmed'in gözüne girerek onun en önde gelen hasekisi oldu. 1612'de Murad'ı (IV.), 1615'te İbrahim'i, ardından Kasım'ı dünyaya getirdi; Murad'ın doğum yılına bakılırsa saraya en geç 1609–1610'da gelmiş olmalıdır. I. Ahmed ağır hastalanınca oğulları için saltanat yolunu hazırlamaya çalıştığı, padişahın ölümünden sonra Osman yerine kardeşi Mustafa'nın tahta çıkarılmasında rol oynadığı ileri sürülür. İlgürel bu konuda kesin bilgi bulunmadığını belirtir; yine de kardeş katli uygulamasının sona ermesinde, oğullarını koruma kaygısıyla da olsa, onun bir payı olduğunu açık sayar. I. Mustafa ve II. Osman dönemlerinde altı yıl kadar Eski Saray'da yaşadı.

İki saltanatta Valide Sultan

Oğlu IV. Murad 1623'te tahta çıkınca törenle Topkapı Sarayı'na dönüp Valide Sultan oldu. Padişah on iki yaşında olduğundan yönetimde söz sahibiydi; Bağdat'ın kaybı, Abaza Mehmed Paşa isyanı ve Kazak akınları gibi meselelerde devlet ricaliyle birlikte çalıştı. 1631–32'deki olaylardan sonra idare IV. Murad'a geçti, ama padişah annesini dinlemeyi sürdürdü. Kösem, Murad'ın başka anneden kardeşleri Bayezid ile Süleyman'ın ve öz oğlu Kasım'ın öldürülmesini önleyemedi; İbrahim'i ise koruyarak onun tek varis olarak tahta çıkmasını sağladı.

Sultan İbrahim döneminde önce hanedanın devamı için padişahın erkek evlat sahibi olmasına çalıştı; fakat İbrahim zamanla onu dinlemez oldu ve saraydan uzaklaştırdı. Devlet erkânı padişahın tahttan indirilmesine karar verince Valide Sultan'ın rızasını aradı. Kösem başta direndi, sonra torunu Mehmed'i hazırladı ve 8 Ağustos 1648'de IV. Mehmed tahta çıktı. Müellife göre dönemin kaynakları bu olayda onun etkili olduğunda birleşir.

Sonu, türbesi ve hayır eserleri

Torununun küçük, annesi Turhan Sultan'ın genç ve tecrübesiz olmasını gerekçe sayan Kösem, gelenek gereği Eski Saray'a çekilmedi ve yeniçeri ağalarına dayanarak devlet işlerine karışmayı sürdürdü. Turhan Sultan'la çekişmesi sırasında hazırlanan, padişahı tahttan indirmeyi de içeren plan Meleki Kadın'ın haber vermesiyle açığa çıktı. Turhan Sultan'ın görevlendirdiği Başlala Süleyman Ağa ve adamları Kösem'i 2-3 Eylül 1651 gecesi Harem'de öldürdü. Cenazesi Sultan Ahmed Camii haziresinde eşi I. Ahmed'in yanına defnedildi.

Menemen, Zile, Gazze ve Kilis'teki hasları onu çok zengin kılmıştı; bu geliri cömertçe dağıttığı, hapishanelere giderek borçluları kurtardığı bilinir. En önemli eseri 1640'ta tamamlanan Üsküdar'daki Çinili Cami'dir; Büyük Valide Hanı, çeşitli çeşmeler ve Haremeyn için kurduğu vakıf da onundur. İlgürel'e göre birçok olayın sorumlusu sayılsa da hanedanın badireleri atlatmasında payı olan, bir döneme damgasını vurmuş bir kadındır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “KÖSEM SULTAN” (Mücteba İlgürel)

İlgili padişahlar

Şehir: İstanbul

Atıf: Padişahlar Atlası, “Kösem Sultan · Hanedan Kadınları”, https://padisahlaratlasi.com/hanedan-kadinlari/kosem-sultan/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları