TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 33 / 39 · padişah
Döneminde yapılmış portre — Henri-Guillaume Schlesinger · 1839

Devleti yeniden merkezîleştirdi: Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı, modern bakanlıkları, okulları ve nüfus sayımını kurdu. Toprak kaybı ağırdı (Yunanistan, Cezayir, Besarabya) ama kurduğu idari yapı Tanzimat'ı mümkün kıldı.
Haritada II. Mahmud dönemini aç▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok
1826’da Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdı. Devlet memurları için ceket, pantolon ve fesi getirdi; yurt dışına ilk kez öğrenci gönderen padişahtır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MAHMUD II” maddesi
Mahmud 20 Temmuz 1785'te doğdu. I. Abdülhamid'in oğludur; TDV maddesine göre annesi Nakşidil Sultan'ın Fransız asıllı olduğu iddiası doğru değildir. “Adli” mahlası ona doğumuyla birlikte verildi. Yenilik fikirlerini büyük ölçüde amcazadesi III. Selim'den aldığı kabul edilir.
1807'de Selim tahttan indirilip ağabeyi IV. Mustafa tahta çıktı. 28 Temmuz 1808'de Alemdar Mustafa Paşa Selim'i yeniden tahta çıkarmak için saraya yürüyünce IV. Mustafa, Selim ile Mahmud'un öldürülmesini emretti. Selim öldürüldü; Mahmud yaralı olarak kurtuldu ve hanedanın hayattaki son erkek üyesi olarak aynı gün tahta çıkarıldı.
Saltanatının ilk yılları, yeniçeriler ve onları destekleyen ayanların ıslahat karşıtı cephesinin baskısı altında geçti. Alemdar Mustafa Paşa'nın dört ay süren sadrazamlığında ayanlarla “Sened-i İttifak” imzalandı; ama kısa süre sonra Alemdar yeniçerilerin baskınıyla öldürüldü ve kurmaya çalıştığı Sekban-ı Cedid ocağı dağıtıldı. Mahmud uzun soluklu bir mücadeleyle güçlü ayanları birer birer ortadan kaldırdı; 1832'ye gelindiğinde Tepedelenli Ali Paşa gibi isimler dahil devletin hem Rumeli hem Anadolu yakası onlardan büyük ölçüde temizlenmişti.
Tahta çıktığında devlet Rusya ve İngiltere ile savaş halindeydi. İngiltere ile savaş 1809'da bitti; Rus savaşı ise 28 Mayıs 1812 Bükreş Antlaşması'yla sona erdi ve Besarabya kaybedildi. Sırp isyanı sonunda Sırplara fiilen özerklik verildi. 1821'de başlayan Rum isyanı bastırılamayınca uluslararası bir mesele hâline geldi: Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın kuvvetleri isyanı bastırma aşamasına gelmişken, İngiliz, Fransız ve Rus donanmaları 20 Ekim 1827'de Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı.
Mahmud, yeniçerilerin tepki göstereceğini bile bile 29 Mayıs 1826'da Avrupa usulüyle eğitilecek “Eşkinci Ocağı”nı kurdu. 15 Haziran 1826'da yeniçeriler ayaklandı; TDV maddesine göre bu isyan tesadüfi değil, “artık vaktin geldiğine” inanan Mahmud'un eseriydi. İsyan bastırıldı ve dört yüzyıllık Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; yerine Hz. Peygamber'in adına izafetle “Asakir-i Mansure-i Muhammediyye” adı verilen yeni ordu kuruldu. Osmanlı tarihine “Vak'a-i Hayriye” (hayırlı olay) diye geçen bu olay, Mahmud'un on üç yıllık son dönemine damgasını vuran reformların önünü açtı.
Yeni ordu henüz kurulmadan Rusya, Rum meselesini bahane ederek savaş açtı; Rus kuvvetleri Edirne'ye kadar geldi. 14 Ağustos 1829'daki Edirne Antlaşması'yla Mora ve bazı adaları içine alan Atina merkezli küçük bir Yunan devletinin kurulmasının yolu açıldı. 1830'da Cezayir'in Fransızlarca işgali, parçalanma tehlikesinin artık sömürgeci güçlerden de geldiğini gösterdi.
En büyük tehlike Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa'dan geldi. Mısır kuvvetleri 21 Aralık 1832'de Konya'da Sadrazam Reşid Mehmed Paşa'yı yenip esir aldı ve Kütahya'ya kadar ilerledi. Mahmud, Kütahya'da varılan uzlaşmayla 1516–1517 fetihlerinin topraklarını Mehmed Ali'ye bırakmak zorunda kaldı ve 8 Temmuz 1833'te Rusya ile Hünkâr İskelesi ittifakını imzaladı. 24 Haziran 1839'da Nizip'te Osmanlı ordusu bir kez daha yenildi.
Yeniçeriliğin kaldırılmasından sonra Mahmud devleti baştan düzenledi: Avrupa usulü yeni bir ordu kuruldu, vakıflar Evkaf Nezareti altında toplandı (1826), Hariciye, Dahiliye ve Maliye gibi nezaretler (bakanlıklar) ile Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliyye başta olmak üzere meclisler kuruldu, 1838'de sadrazamlık bir süre için kaldırılıp yerine başvekillik getirildi; karantina ve posta teşkilatı kuruldu. 1831'de çıkmaya başlayan ilk resmî gazete Takvim-i Vekayi', reformları halka anlatmak için kullanıldı; TDV maddesi onu basından bu amaçla yararlanan ilk padişah sayar. Mühendishane, Harbiye ve yeni açılan Tıbbiye'de Fransızca öğretim dili oldu. Yurt dışına ilk kez öğrenci gönderildi, Babıali'de bir tercüme odası açıldı; gayrimüslim kâtiplerin elinde atıl kalan Avrupa'daki elçilikler Müslüman elçilerle yeniden işler hâle geldi. Memurların rütbe ve kademeleri belirlendi; sürülen ya da idam edilenlerin mallarına el konulması demek olan müsadere usulünden vazgeçildiği ilan edildi. 1831'de imparatorluk çapında bir nüfus sayımı yapıldı. Devlet görevlilerine ceket, pantolon ve fes giydirildi.
Musiki ve hatla ilgilendi; kendi eliyle yazdığı bir levha babasının türbesinde asılıdır. Saltanatının son aylarında saklanan ve baştan doğru teşhis konulamayan bir hastalığa yakalandı; hava değişimi için Çamlıca'daki köşke götürüldü ve Nizip yenilgisinden dört gün sonra, 28 Haziran 1839'da öldü. Vasiyeti üzerine Divanyolu'nda toprağa verildi; oğlu Abdülmecid burada bugünkü türbeyi yaptırdı. Yerine geçen Abdülmecid, birkaç ay sonra babasının açtığı yolu Tanzimat Fermanı ile sürdürdü.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mahmud II” (Kemal Beydilli); Şanizade, Esad Efendi'nin Üss-i Zafer'i, Lutfi, Cevdet Paşa ve Ali Akyıldız'ın incelemeleri bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.
Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [13]
| Babası | I. Abdülhamid |
|---|---|
| Annesi | Nakşidil Sultan |
| Eşleri | Bezmialem Sultan, Pertevniyal Sultan, Nevfidan Kadın, Alicenab Kadın, Aşubcan Kadın (çok sayıda) |
| Çocukları | I. Abdülmecid, Abdülaziz, Adile Sultan, Saliha Sultan, Mihrimah Sultan, Atiye Sultan (çok sayıda çocuğu oldu, çoğu küçük yaşta öldü) |
| Ad | Göreve geliş | Ayrılış | Süre |
|---|---|---|---|
| Alemdar Mustafa Paşa | Temmuz 1808 | 16 Kasım 1808 | |
| Çavuşbaşı Memiş Paşa | 16 Kasım 1808? | 1 Ocak 1809? | |
| Yusuf Ziya Paşa (2. kez) | 1 Ocak 1809 | 26 Mart 1811 | 2 yıl, 84 gün |
| Laz Ahmed Paşa | Mart 1811? | 5 Eylül 1812 | 1-2 yıl |
| Hurşid Ahmed Paşa | 5 Eylül 1812 | 1 Nisan 1815 | 2 yıl, 208 gün |
| Mehmed Emin Rauf Paşa | 1 Nisan 1815 | 5 Ocak 1818 | 2 yıl, 279 gün |
| Burdurlu Derviş Mehmed Paşa | 5 Ocak 1818 | 5 Ocak 1820 | 2 yıl |
| Seyyid Ali Paşa | 1820 | 1821 | |
| Benderli Ali Paşa | 29 Mart 1821 | 30 Nisan 1821 | 32 gün |
| Hacı Salih Paşa | 30 Nisan 1821 | 10 Kasım 1822 | 1 yıl, 194 gün |
| Deli Abdullah Paşa | 10 Kasım 1822 | Mart 1823? | |
| Silahdar Ali Paşa | Mart 1823? | 14 Aralık 1823 | |
| Mehmed Said Galib Paşa | 14 Aralık 1823 | 14 Eylül 1824 | 275 gün |
| Mehmed Selim Sırrı Paşa | 14 Eylül 1824 | 24 Ekim 1828 | 4 yıl, 40 gün |
| Topal İzzet Mehmed Paşa | 24 Ekim 1828 | 28 Ocak 1829 | 96 gün |
| Reşid Mehmed Paşa | 28 Ocak 1829 | 18 Şubat 1833 | 4 yıl, 21 gün |
| Mehmed Emin Rauf Paşa (2. kez) | 18 Şubat 1833 | 2 Temmuz 1839 | 6 yıl, 134 gün |
| Yıl | Olay | Sonuç / taraflar |
|---|---|---|
| 1808 | İsyan: Alemdar Vakası | Babıali'de kuşatılan Alemdar Mustafa Paşa cephaneliği ateşleyerek yüzlerce yeniçeriyle birlikte öldü (16 Kasım 1808); isyan bir süre daha sürdü |
| 1809 | Antlaşma: Kal'a-i Sultaniyye (Çanakkale) Antlaşması | Osmanlı Devleti, Birleşik Krallık |
| 1811 | Sefer: Hicaz seferi ve Dir'iye'nin alınışı (1811–1818) | Mekke ve Medine geri alındı; Dir'iye düştü ve hac yollarının güvenliği sağlandı |
| 1812 | Antlaşma: Bükreş Antlaşması | Rusya İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu |
| 1815 | İsyan: İkinci Sırp İsyanı | Aynı yıl bastırıldı; ama Sırplara tanınan imtiyazlar genişletildi, Miloş Obrenoviç başknez oldu. 1830 fermanıyla Sırbistan özerk idare kazandı |
| 1820 | İsyan: Tepedelenli Ali Paşa İsyanı | Hurşid Ahmed Paşa'nın kuşattığı Ali Paşa, idam fermanı uygulanmak istenince çıkan çatışmada öldürüldü (14 Şubat 1822) |
| 1820 | Sefer: Sudan'ın ilhakı (1820–1822) | Sudan Mısır eyaleti aracılığıyla Osmanlı-Mısır idaresine girdi |
| 1821 | İsyan: Yunan İsyanı | Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasının yakılmasından (1827) ve 1828–29 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan sonra Yunanistan 1830'da bağımsız devlet oldu |
| 1823 | Antlaşma: Birinci Erzurum Antlaşması | Osmanlı Devleti, Kaçarlar (İran) |
| 1826 | İsyan: Vaka-i Hayriye | Yeniçeri ayaklanması bastırıldı ve Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (17 Haziran 1826) |
| 1826 | Antlaşma: Akkirman Sözleşmesi | Osmanlı Devleti, Rusya İmparatorluğu |
| 1827 | Deniz savaşı: Navarin | Osmanlı-Mısır donanması yok edildi (52 gemi, 6000 denizci) |
| 1829 | Antlaşma: Edirne Antlaşması | Rus İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu |
| 1829 | Savaş: Kulefçe Savaşı (1829) | Osmanlı ordusu yenildi; Rusların Balkanları aşmasının yolu açıldı |
| 1830 | Olay: Cezayir'in işgali | Cezayir şehri Fransızlarca işgal edildi; 1518'den beri süren Osmanlı hâkimiyeti sona erdi |
| 1831 | İsyan: Kavalalı Mehmed Ali Paşa İsyanı | Mısır ordusu Osmanlı ordusunu Konya'da yendi (21 Aralık 1832); Mayıs 1833 uzlaşmasıyla Suriye ve Adana Mehmed Ali tarafına bırakıldı. Nizip yenilgisinden … |
| 1831 | İsyan: Bosna İsyanı (1831–1832) | Bastırıldı; kapudanlık müessesesi 1835'te kaldırıldı |
| 1833 | Antlaşma: Hünkâr İskelesi Antlaşması | Rus İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu |
| 1838 | Antlaşma: Balta Limanı Ticaret Antlaşması | Birleşik Krallık, Osmanlı İmparatorluğu |
Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.
1839'da Çamlıca'da verem hastalığından öldü.
| Yıl | Bölge | Olay | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1821 | − Kiklad Adaları (Nakşa) | Yunan İsyanı (1821) — adalar ayaklanmaya katıldı, Osmanlı yönetimi geri dönmedi; Londra Protokolü (1830) | TDV İA, “NAKŞA” |
| 1828 | − Mora (Peloponez) | Yunan İsyanı (1821); Navarin (1827) ve Fransız Mora seferinden sonra İbrahim Paşa'nın ordusu Mora'yı boşalttı (Ekim 1828); Edirne Antlaşması (1829) | TDV İA, “MAHMUD II” |
| 1828 | − Ahıska (Çıldır) | Paskeviç Ahıska'yı aldı (Ağustos 1828); Edirne Antlaşması (1829) — Ahıska Rusya'ya | TDV İA, “AHISKA” |
| 1828 | − Anapa–Soğucak kıyısı | Rus kuşatması — Osman Paşa 24 Haziran 1828'de teslim oldu; Edirne Antlaşması (1829) ile Anapa ve Kafkasya Osmanlı hâkimiyetinden çıktı (TDV, Anapa) | TDV İA, “ANAPA” |
| 1829 | − Atina–Orta Yunanistan | Yunan İsyanı; Petra Savaşı'ndan (Eylül 1829) sonra Orta Yunanistan boşaltıldı — Atina kalesindeki Osmanlı garnizonu Londra Protokolü (1830) gereği 1833'te çekildi | TDV İA, “ATİNA” |
| 1830 | − Cezayir | Fransız işgali (1830) — üç yüz yıllık Cezayir ocağının sonu | TDV İA, “MAHMUD II” |
| 1833 | − Eğriboz | Osmanlı garnizonu adayı Londra Protokolü (1830) gereği 1833'te Yunanistan'a teslim etti | TDV İA, “EĞRİBOZ” |
Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: II. Mahmud dönemi haritası.
Atıf: Padişahlar Atlası, “II. Mahmud Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1808–1839)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/ii-mahmud/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları
Bu sayfadaki terimler: Yeniçeri · Tanzimat
Bu dönemin sadrazamları: Alemdar Mustafa Paşa
Bu dönemin eserleri: Orhan Gazi Camii · Mahmutpaşa Camii · Galata Mevlevihanesi · Semiz Ali Paşa Camii · Atik Valide Camii · Zal Mahmud Paşa Camii · Hekimoğlu Ali Paşa Camii · Hala Sultan Tekkesi · Beylerbeyi Camii (İstanbul) · Yıldız Sarayı · Edhem Bey Camii · Selimiye Kışlası · tümü (19) →
Bu dönemin hanedan kadınları: Nakşidil Sultan · Bezmialem Valide Sultan · Pertevniyal Valide Sultan
Bu dönemin payitahtı: İstanbul
Devlet teşkilatı: Divan-ı Hümayun · Sadaret ve Babıali · Nişancılık ve Kalemiye · Defterdarlık ve Osmanlı Maliyesi · Şeyhülislamlık · İlmiye teşkilatı ve kadılık · Eyalet ve sancak sistemi · Tımar sistemi · Kapıkulu ocakları · Enderun ve saray teşkilatı · Osmanlı'da vakıf sistemi · Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi
Doğru bilinen yanlışlar: Tuğra padişahın kendi eliyle attığı imza mıydı?