TRENDEFRPadişahlar Atlası

Osmanlı Tarihi Terimleri Sözlüğü: 70 Kavram, Kısa ve Kaynaklı

Atlastaki künyelerde, savaş ve antlaşma kartlarında geçen Osmanlı kavramlarının kısa açıklamaları. Her terimin sayfasında, o terimin geçtiği olaylar ve padişahlar da listelenir.

Bu aramaya uyan terim yok.

Hükümdarlık ve merkez yönetimi (18)

Bâbıâli“Yüce kapı” anlamında; sadrazamın dairesi ve zamanla Osmanlı hükümetinin kendisi için kullanılan ad.BeratBir göreve atamayı, bir gelirin tahsisini ya da bir ayrıcalığın verildiğini gösteren, tuğralı padişah belgesi.CülûsArapça “oturmak” anlamındaki kelimeyle anılan, yeni hükümdarın tahta çıkışı ve buna bağlı törenler.DefterdarOsmanlı maliyesinin başındaki görevli; devletin gelir ve giderlerini yönetirdi.Dîvân-ı HümâyunDevlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı en yüksek kurul; “padişah divanı” anlamına gelir.FermanDîvân-ı Hümâyun'da alınan kararlara göre yazılan, üzerinde tuğra bulunan padişah emri.Hatt-ı HümâyunPadişahın kendi eliyle yazdığı emir ya da not.Hilâfetİslâm devletlerinde Hz. Peygamber'den sonraki devlet başkanlığı kurumu; bu makamdaki kişiye halife denir.HutbeCuma ve bayram namazlarında okunan dinî konuşma; hükümdarın adının hutbede anılması egemenliğin işaretiydi.KanunnâmeBelirli bir konuya dair hukukî hükümleri bir araya getiren padişah buyruğu.KazaskerAskerî sınıfın davalarına bakan ve kadı atamalarında söz sahibi olan, Dîvân-ı Hümâyun üyesi yüksek yargı görevlisi.NişancıPadişahın tuğrasını belgelere çeken, Dîvân-ı Hümâyun üyesi yüksek rütbeli görevli.PadişahOsmanlı hükümdarlarının başlıca unvanı; Farsça “hükümdar, iktidar sahibi” anlamındaki pâdşâh kelimesinden gelir.PaşaOsmanlı Devleti'nde vezir, beylerbeyi ve yüksek rütbeli komutanlara verilen unvan.SadrazamPadişahın mutlak vekili olarak devleti yöneten en yüksek devlet görevlisi.ŞeyhülislâmOsmanlı Devleti'nde ilmiye sınıfının başı; dinî ve hukukî konularda fetva veren en yüksek makam.TuğraPadişahın adını, babasının adını ve unvanlarını özel bir düzende gösteren, belgelerde imza ve mühür yerine geçen işaret.VezirHükümdara devlet yönetiminde yardım eden, divanda yer alan yüksek rütbeli devlet adamı.

Saray ve hanedan (5)

Ekberiyet usulüHanedanın en yaşlı erkek üyesinin tahta geçmesi kuralı.EnderunTopkapı Sarayı'nın iç bölümü ve burada devlet adamı yetiştiren saray okulu.KafesŞehzadelerin 1617'den sonra sarayın içinde, gözetim altında yaşadığı kapalı hayat.ŞehzadeOsmanlı hanedanının erkek çocukları; tahtın olası vârisleri.Vâlide sultanTahttaki padişahın annesine verilen unvan.

Taşra ve toprak düzeni (12)

BeylerbeyiEyaletin askerî ve idarî âmiri; “beylerin beyi” anlamına gelir.BeylikBir beyin yönettiği devlet; Anadolu Selçuklu Devleti çözülürken kurulan Türkmen devletleri bu adla anılır.EyaletOsmanlı taşra teşkilâtında bir beylerbeyinin yönettiği en büyük idarî birim.Hidiv1867'den itibaren Mısır valilerine verilen unvan.İstimâletFethedilen yerlerin halkını, özellikle gayrimüslim tebaayı gözetme ve gönlünü kazanma siyaseti.KadıDavaları şer'î hükümlere göre çözen, aynı zamanda bulunduğu kazanın yönetiminde görevli yargıç.SancakBayrak; bunun temsil ettiği askerî birlik ve bir sancak beyinin yönettiği idarî bölge.SürgünDevletin nüfusu bir bölgeden başka bir bölgeye zorunlu olarak yerleştirmesi.TahrirBir bölgedeki vergi verebilecek nüfusun ve gelir kaynaklarının yazıldığı sayım.TimarDevlete ait toprakların vergi gelirinin askerî ve idarî hizmet karşılığında dağıtılması sistemi.Uç beyiSınır bölgesinde (uçta) akınlar düzenleyen ve bölgeyi yöneten bey.Zeamet20.000 ile 100.000 akçe arasındaki büyük dirlik.

Ordu ve donanma (12)

AkıncıSınır boylarında düşman topraklarına akınlar düzenleyen hafif süvari.Asâkir-i Mansûre-i MuhammediyyeYeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra 1826'da kurulan yeni Osmanlı ordusu.DevşirmeOsmanlı tebaası bazı hıristiyan çocuklarının askerlik ve saray hizmeti için devlete alınması usulü.GazâDar anlamda “düşmanla savaşma”; Osmanlı'nın kuruluş çağında uç boylarındaki akınların hem amacı hem meşruiyet dayanağı.KapıkuluDoğrudan padişaha bağlı, maaşlı ve sürekli hizmet veren asker ve görevliler.Kapudan paşaOsmanlı deniz kuvvetlerinin başı ve idarecisi.MehterOsmanlı askerî mûsikisini çalan saray ve ordu takımı.Nizâm-ı Cedîd“Yeni düzen”; III. Selim döneminde yapılan yenilikler ve bu dönemde Avrupa usulüyle kurulan yeni ordu.SeraskerBir seferde orduya komuta eden kişi; 1826'dan sonra kara ordusunun başkomutanı ve askerî bakanı.SipahiFarsça “asker” anlamındaki kelimeden; Osmanlı ordusunun atlı askeri.Vak'a-i HayriyyeYeniçeri Ocağı'nın 1826'da II. Mahmud tarafından kaldırılması.YeniçeriKapıkulu ordusunun maaşlı, sürekli piyade askeri.

Maliye ve ekonomi (8)

Ahidnâme ve kapitülasyonOsmanlı padişahlarının yabancı devletlere ve onların tüccarlarına ticarî ve hukukî ayrıcalıklar tanıdığı belgeler.AvârızBaşlangıçta savaş gibi olağanüstü zamanlarda toplanan vergi ve hizmetler.Cizyeİslâm devletinde gayrimüslim erkeklerden, askerlik yapmamaları karşılığında alınan baş vergisi.Düyûn-ı UmûmiyyeOsmanlı dış borçlarını ödemek için 1881'de kurulan, alacaklı devletlerin temsilcilerinin yönettiği idare.İltizamDevlete ait bir vergi gelirini toplama hakkının belirli bir bedel karşılığında bir kişiye verilmesi.MâlikâneBir vergi kaynağının toplanma hakkının, peşin bir bedel karşılığında ömür boyu bir kişiye verilmesi.ÖşürToprak ürünlerinden alınan vergi; adı “onda bir” anlamına gelir.VakıfBir malın, sahibi tarafından dinî ya da hayrî bir amaca sürekli olarak ayrılması ve bunun için kurulan kurum.

Toplum (6)

ÂyanTaşrada halkın ileri gelenleri; XVIII. yüzyılda bölgelerinde güç kazanan yerel önderler.Celâlî isyanlarıXVI. yüzyıl sonlarından itibaren Anadolu'yu sarsan geniş çaplı isyanlar.Millet sistemiOsmanlı Devleti'nde tebaanın dinî topluluklara (millet) göre örgütlenmesi.ReâyâVergi veren, yönetilen halk; yönetici askerî sınıfın karşıtı.Sened-i İttifak1808'de devlet ileri gelenleriyle taşra âyanı arasında imzalanan ittifak belgesi.Zimmîİslâm devletinde bir antlaşmayla (zimmet) korunan, cizye ödeyen gayrimüslim tebaa.

Islahat ve son dönem (9)

Islahat Fermanı18 Şubat 1856'da ilân edilen, gayrimüslim tebaaya müslümanlarla eşit haklar tanıyan ferman.İttihat ve Terakki1889–1918 yılları arasında faaliyet gösteren, II. Meşrutiyet'in ilânında ve sonraki yönetimde belirleyici olan siyasî örgüt.Kānûn-ı Esâsî23 Aralık 1876'da ilân edilen ilk Osmanlı anayasası.Lâle Devri1718 Pasarofça Antlaşması'ndan 1730 Patrona Halil İsyanı'na kadar süren barış ve yenilik dönemi.Meclis-i MebusanHalkın seçtiği mebuslardan oluşan Osmanlı parlamentosunun alt meclisi.MeşrutiyetHükümdarın yetkilerinin bir anayasa ve seçilmiş bir meclisle sınırlandığı yönetim biçimi.Mîsâk-ı MillîSon Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nın 1920'de kabul ettiği, vatanın bölünmez sınırlarını ve bağımsızlık şartlarını belirleyen belge.Şark MeselesiAvrupa devletlerinin Osmanlı topraklarının geleceği üzerindeki çekişmesine verilen ad.Tanzimat3 Kasım 1839'da ilân edilen Gülhane Hatt-ı Hümâyunu ile başlayan yeniden düzenleme dönemi.