TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 35 / 39 · padişah
Fotoğraf — Abdullah Frères · 1876'dan önce

Donanmayı ve demiryolunu büyüttü, modern yargı ve eğitim kurumları kurdu; Lahsa ve Yemen'i geri bağladı. Ama bu yatırımlar borçla yapıldı, 1875'te devlet borçlarını ödeyemediğini ilan etti ve bir yıl sonra darbeyle indirildi.
Haritada Abdülaziz dönemini aç▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok
Osmanlı tarihinde yabancı ülkelere seyahat eden tek padişahtır: 1867’de Fransa ve İngiltere’yi ziyaret etti, Belçika, Prusya ve Avusturya’ya da uğradı. Boş zamanlarında resim yapardı ve celi sülüs yazıda iyi bir hattattı.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ABDÜLAZİZ” maddesi
Abdülaziz 7-8 Şubat 1830 gecesi doğdu. II. Mahmud'un oğlu, Abdülmecid'in kardeşidir; annesi Pertevniyal Valide Sultan'dır. Ağabeyinin saltanatı boyunca önceki yüzyılların kapalı şehzadelerinden farklı olarak oldukça serbest bir hayat yaşadı ve özenli bir eğitim gördü. Akşehirli Hasan Fehmi Efendi'den Arap dili ve edebiyatı ile dinî ilimler, neyzen ve bestekar Yusuf Paşa'dan musiki dersleri aldı.
Sporu severdi: Kurbağalıdere'deki köşkünde ava gider, güreşir, yüzer ve cirit atardı. Ağabeyinin aksine içki ve sefahatten uzak durması, Abdülmecid'in son yıllarındaki israftan rahatsız olanlarda umut uyandırdı. 1859'daki Kuleli vakasında darbecilerin onu tahta çıkarmak istemesi de bu umudun bir göstergesiydi.
Ağabeyi ölünce 25 Haziran 1861'de tahta çıktı. Devlet malî bunalımın en ağır noktasındaydı; Karadağ isyanı savaşa dönüşmek üzereydi, Hersek karışıktı. Abdülaziz saray masraflarını ve memur sayısını azalttı; bu tedbirlerle malî durum bir süre düzeldi. Saltanatının ilk döneminde devleti büyük ölçüde Fuad ve Ali paşalar yönetti.
Bu dönemde 1864 Vilayet Nizamnamesi ile taşra yönetimi yeniden düzenlendi ve halk, vilayet meclislerine üye seçerek dolaylı olarak yönetime katıldı. 1868'de Meclis-i Vala ikiye ayrılarak Şura-yı Devlet ve Divan-ı Ahkam-ı Adliyye kuruldu; TDV maddesi bunu meşrutiyete doğru atılmış önemli bir adım sayar. Aynı yıl Fransa'nın ısrarıyla Fransız eğitim sistemine göre öğretim yapan, Müslüman ve gayrimüslim çocukların birlikte okuduğu Mekteb-i Sultani (Galatasaray Lisesi) açıldı. 1869'da Maarif-i Umumiyye Nizamnamesi ile eğitim teşkilatı yeniden düzenlendi; 1870'te Darülmuallimat adıyla ilk kız öğretmen okulu açıldı ve ilk üniversite Darülfünun-ı Osmani, 8 Şubat 1870'te Çemberlitaş'taki yeni binasında (bugünkü Basın Müzesi) kapılarını açtı; ancak 1871 sonunda kapatıldı. Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti'nin on yıl süren çalışmasıyla, İslam hukukuna dayanan ve medeni kanun işlevi gören Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye hazırlandı. 10 Haziran 1868 tarihli bir kanunla yabancılara Hicaz dışında Osmanlı ülkesinde mülk edinme hakkı tanındı. Demiryolu ağı 452 kilometreden 1.344 kilometreye çıktı, İstanbul'u Avrupa'ya bağlayacak hattın imtiyazı Baron Hirsch'e verildi; telgraf bütün vilayetlere yayıldı.
Abdülaziz 3 Nisan 1863'te Mısır'a gitti ve orada büyük bir coşkuyla karşılandı. 21 Haziran 1867'de III. Napolyon'un Paris Sanayi Sergisi'ne ve Kraliçe Victoria'nın Londra'ya davetlerini kabul ederek Avrupa seyahatine çıktı. TDV maddesine göre yabancı ülkelere bu şekilde seyahat eden tek Osmanlı padişahıdır.
Denizciliğe büyük önem verdi. İngiltere ve Fransa ayarında bir donanmaya sahip olmak için bütçe gücünün üstünde para harcadı; yerli tersanelerde yapılamayan zırhlı gemiler yurt dışından satın alındı. Avrupa gezisinin ardından Batılı devletlerin baskısıyla Romanya'da Karol'un prensliği tanındı ve Sırbistan kalelerinden Osmanlı askeri çekildi (1867). 1866'da ayaklanan Girit'in Yunanistan'a katılması reddedildi, ada Ali Paşa'nın hazırladığı bir nizamnameyle özel bir yönetime kavuştu. 1870'te Rum Ortodoks kilisesinden ayrılmak isteyen Bulgarlara bağımsız bir kilise (Eksarhlık) kurma izni verildi; bu, Bulgarların özerkliğe giden yolunda önemli bir adım oldu. Ama Mısır'da İsmail Paşa “hidiv” unvanını ve valiliğin babadan oğula geçmesini kabul ettirerek giderek bağımsız davranmaya başladı.
Ali Paşa'nın 1871'deki ölümünden sonra yönetimde Mahmud Nedim ve Midhat paşalar söz sahibi oldu. Devletin borçları 200 milyon altına, yıllık borç ve faiz ödemesi on dört milyon altına çıktı; borç borçla ödeniyordu. 1875 bütçesi beş milyon altın açık verdi; Sadrazam Mahmud Nedim Paşa, 6 Ekim 1875 tarihli kararla yıllık borç taksidi ve faizin yarısının beş yıl süreyle ödenmeyeceğini ilan etti. Bu karar Avrupa'da, ellerinde Osmanlı tahvili bulunanlar arasında büyük tepki uyandırdı. 1875'te Hersek'te başlayan isyan Bosna'ya ve 1876'da Bulgaristan'a yayıldı; Selanik'te iki konsolosun öldürülmesi Avrupa devletlerini harekete geçirdi.
Midhat ve Serasker Hüseyin Avni paşalar Abdülaziz'i hem devlet hem kendileri için zararlı gördüler. 30 Mayıs 1876'da gerçekleştirilen bir darbeyle Abdülaziz tahttan indirildi ve yerine yeğeni V. Murad çıkarıldı. Batılı devletlerin hazırladığı Berlin Memorandumu ise Babıali'ye verilemeden kaldı.
Abdülaziz kendi isteğiyle Fer'iye Sarayı'na nakledildi. 4 Haziran 1876'da odasında bilek damarları kesilmiş olarak bulundu. Olay yerine ilk gelen Hüseyin Avni Paşa, doktorların naaşı ayrıntılı muayene etmelerine izin vermedi; doktorlar gösterilen makasın bu yaraları açabileceğini belirten belirsiz ifadeli bir rapor yazdı. Ölüm gazetelerde intihar olarak duyuruldu. Naaşı II. Mahmud Türbesi'ne gömüldü.
1881'de II. Abdülhamid, bir saraylının ifşaatı üzerine soruşturma açtırdı; Yıldız Sarayı'nda kurulan ve “Yıldız Mahkemesi” diye anılan mahkeme Abdülaziz'in öldürüldüğüne karar verdi. Ölümünün intihar mı cinayet mi olduğu tartışması bugün de sürer.
Döneminin en büyük yapısı, dört milyon Osmanlı altınına mal olan Çırağan Sarayı'dır; Beylerbeyi Sarayı da bu dönemde yapıldı. Annesi Pertevniyal Valide Sultan'ın Aksaray'daki Valide Camii 1871'de tamamlandı. Abdülaziz boş zamanlarında resim yapardı; tabloları Topkapı Sarayı Müzesi'nde ve başka yerlerde bulunur. Musikiye de ilgi duydu.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Abdülaziz” (Cevdet Küçük); Mahmud Celaleddin Paşa'nın Mir'at-ı Hakikat'i, Cevdet Paşa'nın Tezakir'i, Lutfi Efendi ve Yıldız Mahkemesi zabıtları bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.
Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11]
| Babası | II. Mahmud |
|---|---|
| Annesi | Pertevniyal Sultan |
| Eşleri | Dürrinev Kadın, Hayranidil Kadın, Edadil Kadın, Neşerek Kadın, Gevheri Kadın |
| Çocukları | Yusuf İzzeddin, Abdülmecid II (son halife), Mahmud Celaleddin, Mehmed Şevket, Emine Sultan, Nazime Sultan, Esma Sultan, Saliha Sultan |
| Ad | Göreve geliş | Ayrılış | Süre |
|---|---|---|---|
| Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa (3. kez) | 28 Mayıs 1860 | 6 Ağustos 1861 | 1 yıl, 70 gün |
| Ali Paşa (4. kez) | 6 Ağustos 1861 | 22 Kasım 1861 | 108 gün |
| Keçecizade Fuad Paşa | 22 Kasım 1861 | 2 Ocak 1863 | 1 yıl, 41 gün |
| Yusuf Kamil Paşa | 5 Ocak 1863 | 1 Haziran 1863 | 147 gün |
| Keçecizade Fuad Paşa (2. kez) | 1 Haziran 1863 | 5 Haziran 1866 | 3 yıl, 4 gün |
| Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (2. kez) | 5 Haziran 1866 | 11 Şubat 1867 | 251 gün |
| Ali Paşa (5. kez) | 11 Şubat 1867 | 7 Eylül 1871 | 4 yıl, 208 gün |
| Mahmud Nedim Paşa | 8 Eylül 1871 | 31 Temmuz 1872 | 327 gün |
| Midhat Paşa | 31 Temmuz 1872 | 19 Ekim 1872 | 80 gün |
| Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (3. kez) | 19 Ekim 1872 | 15 Şubat 1873 | 119 gün |
| Ahmed Esad Paşa | 15 Şubat 1873 | 15 Nisan 1873 | 59 gün |
| Şirvanizade Mehmed Rüşdü Paşa | 16 Nisan 1873 | 13 Şubat 1874 | 303 gün |
| Hüseyin Avni Paşa | 15 Şubat 1874 | 25 Nisan 1875 | 1 yıl, 69 gün |
| Ahmed Esad Paşa (2. kez) | 25 Nisan 1875 | 26 Ağustos 1875 | 123 gün |
| Mahmud Nedim Paşa (2. kez) | 26 Ağustos 1875 | 11 Mayıs 1876 | 259 gün |
| Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (4. kez) | 12 Mayıs 1876 | 19 Aralık 1876 | 221 gün |
| Yıl | Olay | Sonuç / taraflar |
|---|---|---|
| 1866 | İsyan: Girit İsyanı (1866–1869) | Adanın Yunanistan'a ilhakı ilan edildi (2 Eylül 1866) ama isyan bastırıldı; adaya 1868'de yeni bir nizamname verildi; Paris Konferansı'nın (1869) ihtarıyla … |
| 1871 | Antlaşma: Londra Konferansı | |
| 1875 | İsyan: Hersek İsyanı | Büyük devletlerin müdahalesine ve 1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı'na giden sürece yol açtı; Berlin Antlaşması'yla (1878) Bosna-Hersek'in yönetimi … |
| 1876 | İsyan: Bulgar Nisan Ayaklanması | 18.000 kişilik bir kuvvetle büyük güçlüklerle bastırıldı; Avrupa'da büyük tepki doğurdu ve 1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı'na giden süreci hızlandırdı |
Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.
1876'da darbeyle tahttan indirildi; beş gün sonra Feriye Sarayı'nda bilekleri kesilmiş olarak bulundu. İntihar mı cinayet mi olduğu hâlâ tartışmalıdır.
| Yıl | Bölge | Olay | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1867 | − Semendire–Şumadiya | Osmanlı garnizonları Belgrad, Semendire, Böğürdelen ve Fethülislam kalelerinden çekildi (1867); Sırbistan bundan sonra yalnız haraç ödeyen özerk bir prenslikti | TDV İA, “SIRBİSTAN” |
| 1867 | − Belgrad–Böğürdelen | Son Osmanlı garnizonu Belgrad Kalesi'nden ayrıldı (1867) ve şehir tamamen Sırpların eline geçti; kalede 1878'e kadar Sırp bayrağının yanında Osmanlı bayrağı da dalgalandı | TDV İA, “BELGRAD” |
| 1871 | + Lahsa (Doğu Arabistan–Katar) | Midhat Paşa'nın Necid Seferi (1871) — Lahsa yeniden bağlandı | TDV İA, “LAHS” |
| 1872 | + Yemen–Asir | Ahmed Muhtar Paşa'nın Yemen Seferi (1872) — Sana ve dağlık bölge yeniden bağlandı | TDV İA, “YEMEN” |
Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: Abdülaziz dönemi haritası.
Atıf: Padişahlar Atlası, “Abdülaziz Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1861–1876)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/abdulaziz/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları
Bu sayfadaki terimler: Hilafet
Bu dönemin sadrazamları: Ali Paşa · Keçecizade Fuad Paşa · Mahmud Nedim Paşa · Midhat Paşa
Bu dönemin eserleri: Emir Sultan Camii · Yıldız Sarayı · Beylerbeyi Sarayı · Adile Sultan Sarayı · Aziziye Camii (Tulça) · Çırağan Sarayı · Osman Gazi Türbesi · Orhan Gazi Türbesi · Altunizade Camii · Pertevniyal Valide Sultan Camii · Aziziye Camii (Konya) · Bahariye Mevlevihanesi
Bu dönemin hanedan kadınları: Pertevniyal Valide Sultan
Devlet teşkilatı: Eyalet ve sancak sistemi · Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi