TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 35 / 39 · padişah

Abdülaziz portresi

Fotoğraf — Abdullah Frères · 1876'dan önce

Abdülaziz

Paylaş: WhatsApp · X

Doğum 1830 · Ölüm 1876 · Saltanat 1861–1876 (15 yıl) · Tahta çıkış 1861, 31 yaşında · Saltanatın sonu: Tahttan indirildi (hal') · Başkent: İstanbul

Tuğrası
Abdülaziz tuğrası

Donanmayı ve demiryolunu büyüttü, modern yargı ve eğitim kurumları kurdu; Lahsa ve Yemen'i geri bağladı. Ama bu yatırımlar borçla yapıldı, 1875'te devlet borçlarını ödeyemediğini ilan etti ve bir yıl sonra darbeyle indirildi.

Haritada Abdülaziz dönemini aç

▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok

İlginç bilgi

Osmanlı tarihinde yabancı ülkelere seyahat eden tek padişahtır: 1867’de Fransa ve İngiltere’yi ziyaret etti, Belçika, Prusya ve Avusturya’ya da uğradı. Boş zamanlarında resim yapardı ve celi sülüs yazıda iyi bir hattattı.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ABDÜLAZİZ” maddesi

Hayatı

Serbest bir şehzadelik

Abdülaziz 7-8 Şubat 1830 gecesi doğdu. II. Mahmud'un oğlu, Abdülmecid'in kardeşidir; annesi Pertevniyal Valide Sultan'dır. Ağabeyinin saltanatı boyunca önceki yüzyılların kapalı şehzadelerinden farklı olarak oldukça serbest bir hayat yaşadı ve özenli bir eğitim gördü. Akşehirli Hasan Fehmi Efendi'den Arap dili ve edebiyatı ile dinî ilimler, neyzen ve bestekar Yusuf Paşa'dan musiki dersleri aldı.

Sporu severdi: Kurbağalıdere'deki köşkünde ava gider, güreşir, yüzer ve cirit atardı. Ağabeyinin aksine içki ve sefahatten uzak durması, Abdülmecid'in son yıllarındaki israftan rahatsız olanlarda umut uyandırdı. 1859'daki Kuleli vakasında darbecilerin onu tahta çıkarmak istemesi de bu umudun bir göstergesiydi.

Tasarruf ve reform

Ağabeyi ölünce 25 Haziran 1861'de tahta çıktı. Devlet malî bunalımın en ağır noktasındaydı; Karadağ isyanı savaşa dönüşmek üzereydi, Hersek karışıktı. Abdülaziz saray masraflarını ve memur sayısını azalttı; bu tedbirlerle malî durum bir süre düzeldi. Saltanatının ilk döneminde devleti büyük ölçüde Fuad ve Ali paşalar yönetti.

Bu dönemde 1864 Vilayet Nizamnamesi ile taşra yönetimi yeniden düzenlendi ve halk, vilayet meclislerine üye seçerek dolaylı olarak yönetime katıldı. 1868'de Meclis-i Vala ikiye ayrılarak Şura-yı Devlet ve Divan-ı Ahkam-ı Adliyye kuruldu; TDV maddesi bunu meşrutiyete doğru atılmış önemli bir adım sayar. Aynı yıl Fransa'nın ısrarıyla Fransız eğitim sistemine göre öğretim yapan, Müslüman ve gayrimüslim çocukların birlikte okuduğu Mekteb-i Sultani (Galatasaray Lisesi) açıldı. 1869'da Maarif-i Umumiyye Nizamnamesi ile eğitim teşkilatı yeniden düzenlendi; 1870'te Darülmuallimat adıyla ilk kız öğretmen okulu açıldı ve ilk üniversite Darülfünun-ı Osmani, 8 Şubat 1870'te Çemberlitaş'taki yeni binasında (bugünkü Basın Müzesi) kapılarını açtı; ancak 1871 sonunda kapatıldı. Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti'nin on yıl süren çalışmasıyla, İslam hukukuna dayanan ve medeni kanun işlevi gören Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye hazırlandı. 10 Haziran 1868 tarihli bir kanunla yabancılara Hicaz dışında Osmanlı ülkesinde mülk edinme hakkı tanındı. Demiryolu ağı 452 kilometreden 1.344 kilometreye çıktı, İstanbul'u Avrupa'ya bağlayacak hattın imtiyazı Baron Hirsch'e verildi; telgraf bütün vilayetlere yayıldı.

Avrupa'yı gezen padişah

Abdülaziz 3 Nisan 1863'te Mısır'a gitti ve orada büyük bir coşkuyla karşılandı. 21 Haziran 1867'de III. Napolyon'un Paris Sanayi Sergisi'ne ve Kraliçe Victoria'nın Londra'ya davetlerini kabul ederek Avrupa seyahatine çıktı. TDV maddesine göre yabancı ülkelere bu şekilde seyahat eden tek Osmanlı padişahıdır.

Denizciliğe büyük önem verdi. İngiltere ve Fransa ayarında bir donanmaya sahip olmak için bütçe gücünün üstünde para harcadı; yerli tersanelerde yapılamayan zırhlı gemiler yurt dışından satın alındı. Avrupa gezisinin ardından Batılı devletlerin baskısıyla Romanya'da Karol'un prensliği tanındı ve Sırbistan kalelerinden Osmanlı askeri çekildi (1867). 1866'da ayaklanan Girit'in Yunanistan'a katılması reddedildi, ada Ali Paşa'nın hazırladığı bir nizamnameyle özel bir yönetime kavuştu. 1870'te Rum Ortodoks kilisesinden ayrılmak isteyen Bulgarlara bağımsız bir kilise (Eksarhlık) kurma izni verildi; bu, Bulgarların özerkliğe giden yolunda önemli bir adım oldu. Ama Mısır'da İsmail Paşa “hidiv” unvanını ve valiliğin babadan oğula geçmesini kabul ettirerek giderek bağımsız davranmaya başladı.

Borçlar ve tahttan indirilme

Ali Paşa'nın 1871'deki ölümünden sonra yönetimde Mahmud Nedim ve Midhat paşalar söz sahibi oldu. Devletin borçları 200 milyon altına, yıllık borç ve faiz ödemesi on dört milyon altına çıktı; borç borçla ödeniyordu. 1875 bütçesi beş milyon altın açık verdi; Sadrazam Mahmud Nedim Paşa, 6 Ekim 1875 tarihli kararla yıllık borç taksidi ve faizin yarısının beş yıl süreyle ödenmeyeceğini ilan etti. Bu karar Avrupa'da, ellerinde Osmanlı tahvili bulunanlar arasında büyük tepki uyandırdı. 1875'te Hersek'te başlayan isyan Bosna'ya ve 1876'da Bulgaristan'a yayıldı; Selanik'te iki konsolosun öldürülmesi Avrupa devletlerini harekete geçirdi.

Midhat ve Serasker Hüseyin Avni paşalar Abdülaziz'i hem devlet hem kendileri için zararlı gördüler. 30 Mayıs 1876'da gerçekleştirilen bir darbeyle Abdülaziz tahttan indirildi ve yerine yeğeni V. Murad çıkarıldı. Batılı devletlerin hazırladığı Berlin Memorandumu ise Babıali'ye verilemeden kaldı.

Ölümü

Abdülaziz kendi isteğiyle Fer'iye Sarayı'na nakledildi. 4 Haziran 1876'da odasında bilek damarları kesilmiş olarak bulundu. Olay yerine ilk gelen Hüseyin Avni Paşa, doktorların naaşı ayrıntılı muayene etmelerine izin vermedi; doktorlar gösterilen makasın bu yaraları açabileceğini belirten belirsiz ifadeli bir rapor yazdı. Ölüm gazetelerde intihar olarak duyuruldu. Naaşı II. Mahmud Türbesi'ne gömüldü.

1881'de II. Abdülhamid, bir saraylının ifşaatı üzerine soruşturma açtırdı; Yıldız Sarayı'nda kurulan ve “Yıldız Mahkemesi” diye anılan mahkeme Abdülaziz'in öldürüldüğüne karar verdi. Ölümünün intihar mı cinayet mi olduğu tartışması bugün de sürer.

Döneminin en büyük yapısı, dört milyon Osmanlı altınına mal olan Çırağan Sarayı'dır; Beylerbeyi Sarayı da bu dönemde yapıldı. Annesi Pertevniyal Valide Sultan'ın Aksaray'daki Valide Camii 1871'de tamamlandı. Abdülaziz boş zamanlarında resim yapardı; tabloları Topkapı Sarayı Müzesi'nde ve başka yerlerde bulunur. Musikiye de ilgi duydu.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Abdülaziz” (Cevdet Küçük); Mahmud Celaleddin Paşa'nın Mir'at-ı Hakikat'i, Cevdet Paşa'nın Tezakir'i, Lutfi Efendi ve Yıldız Mahkemesi zabıtları bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.

O sırada dünyada

Çağdaş hükümdarlar

  • VictoriaBirleşik Krallık Kraliçesi · 1837–1901Saltanatında monarşinin siyasi rolü törensel bir role dönüşen kraliçe
  • II. AleksandrRusya İmparatoru · 1855–1881Serfliği kaldırıp geniş reformlar başlatan çar
  • III. NapolyonFransızların İmparatoru · 1852–18701870'te Sedan yenilgisiyle tahtını kaybeden son Fransız hükümdarı
  • I. WilhelmPrusya Kralı, Alman İmparatoru · 1861–18881871'de birleşik Almanya'nın ilk imparatoru ilan edilen kral
  • Franz JosephAvusturya İmparatoru, Macaristan Kralı · 1848–19161867 uzlaşmasıyla Avusturya-Macaristan ikili monarşisini kuran hükümdar
  • MeijiJaponya İmparatoru · 1867–1912Japonya'nın hızla Batılılaşıp modernleştiği dönemin imparatoru
  • Nasıreddin Şahİran Şahı (Kaçar hanedanı) · 1848–1896Reformcu olarak başlayıp giderek tutuculaşan Kaçar şahı

Dünyada neler oluyordu?

  1. 1865
    ABD'de On Üçüncü Değişiklik onaylandı; kölelik bütün ülkede resmen kaldırıldı.
  2. 1867
    Avusturya ile Macaristan arasındaki uzlaşmayla Avusturya-Macaristan ikili monarşisi kuruldu.
  3. 1868
    Japonya'da Meiji Restorasyonu: Tokugawa şogunluğu sona erdi, yönetim imparatora geçti.
  4. 1869
    Dmitri Mendeleyev, kimyasal elementlerin periyodik tablosunu Rus Kimya Derneği'nde sundu.
  5. 1871
    Versay'da Alman İmparatorluğu ilan edildi; Prusya Kralı I. Wilhelm imparator oldu.

Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11]

Ailesi

BabasıII. Mahmud
AnnesiPertevniyal Sultan
EşleriDürrinev Kadın, Hayranidil Kadın, Edadil Kadın, Neşerek Kadın, Gevheri Kadın
ÇocuklarıYusuf İzzeddin, Abdülmecid II (son halife), Mahmud Celaleddin, Mehmed Şevket, Emine Sultan, Nazime Sultan, Esma Sultan, Saliha Sultan

Önemli işleri

Antlaşmalar

Sadrazamları (veziriazamlar)

AdGöreve gelişAyrılışSüre
Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa (3. kez)28 Mayıs 18606 Ağustos 18611 yıl, 70 gün
Ali Paşa (4. kez)6 Ağustos 186122 Kasım 1861108 gün
Keçecizade Fuad Paşa22 Kasım 18612 Ocak 18631 yıl, 41 gün
Yusuf Kamil Paşa5 Ocak 18631 Haziran 1863147 gün
Keçecizade Fuad Paşa (2. kez)1 Haziran 18635 Haziran 18663 yıl, 4 gün
Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (2. kez)5 Haziran 186611 Şubat 1867251 gün
Ali Paşa (5. kez)11 Şubat 18677 Eylül 18714 yıl, 208 gün
Mahmud Nedim Paşa8 Eylül 187131 Temmuz 1872327 gün
Midhat Paşa31 Temmuz 187219 Ekim 187280 gün
Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (3. kez)19 Ekim 187215 Şubat 1873119 gün
Ahmed Esad Paşa15 Şubat 187315 Nisan 187359 gün
Şirvanizade Mehmed Rüşdü Paşa16 Nisan 187313 Şubat 1874303 gün
Hüseyin Avni Paşa15 Şubat 187425 Nisan 18751 yıl, 69 gün
Ahmed Esad Paşa (2. kez)25 Nisan 187526 Ağustos 1875123 gün
Mahmud Nedim Paşa (2. kez)26 Ağustos 187511 Mayıs 1876259 gün
Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (4. kez)12 Mayıs 187619 Aralık 1876221 gün

Savaşları ve antlaşmaları

YılOlaySonuç / taraflar
1866İsyan: Girit İsyanı (1866–1869)Adanın Yunanistan'a ilhakı ilan edildi (2 Eylül 1866) ama isyan bastırıldı; adaya 1868'de yeni bir nizamname verildi; Paris Konferansı'nın (1869) ihtarıyla …
1871Antlaşma: Londra Konferansı
1875İsyan: Hersek İsyanıBüyük devletlerin müdahalesine ve 1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı'na giden sürece yol açtı; Berlin Antlaşması'yla (1878) Bosna-Hersek'in yönetimi …
1876İsyan: Bulgar Nisan Ayaklanması18.000 kişilik bir kuvvetle büyük güçlüklerle bastırıldı; Avrupa'da büyük tepki doğurdu ve 1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı'na giden süreci hızlandırdı

Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.

Ölümü

1876'da darbeyle tahttan indirildi; beş gün sonra Feriye Sarayı'nda bilekleri kesilmiş olarak bulundu. İntihar mı cinayet mi olduğu hâlâ tartışmalıdır.

Toprak değişimi

YılBölgeOlayKaynak
1867− Semendire–ŞumadiyaOsmanlı garnizonları Belgrad, Semendire, Böğürdelen ve Fethülislam kalelerinden çekildi (1867); Sırbistan bundan sonra yalnız haraç ödeyen özerk bir prensliktiTDV İA, “SIRBİSTAN”
1867− Belgrad–BöğürdelenSon Osmanlı garnizonu Belgrad Kalesi'nden ayrıldı (1867) ve şehir tamamen Sırpların eline geçti; kalede 1878'e kadar Sırp bayrağının yanında Osmanlı bayrağı da dalgalandıTDV İA, “BELGRAD”
1871+ Lahsa (Doğu Arabistan–Katar)Midhat Paşa'nın Necid Seferi (1871) — Lahsa yeniden bağlandıTDV İA, “LAHS”
1872+ Yemen–AsirAhmed Muhtar Paşa'nın Yemen Seferi (1872) — Sana ve dağlık bölge yeniden bağlandıTDV İA, “YEMEN”

Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: Abdülaziz dönemi haritası.

Atıf: Padişahlar Atlası, “Abdülaziz Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1861–1876)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/abdulaziz/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları

Bu sayfadaki terimler: Hilafet

Bu dönemin sadrazamları: Ali Paşa · Keçecizade Fuad Paşa · Mahmud Nedim Paşa · Midhat Paşa

Bu dönemin eserleri: Emir Sultan Camii · Yıldız Sarayı · Beylerbeyi Sarayı · Adile Sultan Sarayı · Aziziye Camii (Tulça) · Çırağan Sarayı · Osman Gazi Türbesi · Orhan Gazi Türbesi · Altunizade Camii · Pertevniyal Valide Sultan Camii · Aziziye Camii (Konya) · Bahariye Mevlevihanesi

Bu dönemin hanedan kadınları: Pertevniyal Valide Sultan

Devlet teşkilatı: Eyalet ve sancak sistemi · Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi

Bizi takip edin: YouTubeInstagramTikTok