TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 29 / 39 · padişah
Temsilî portre (sonradan yapılmış) — ressamı ve tarihi belirsiz

Askerî yenileşmeye ciddi biçimde yeniden başlayan padişah. Ama 1768'de girdiği Rus savaşı devletin en ağır yenilgisine dönüştü; antlaşmayı görmeden öldü, faturayı kardeşi ödedi.
Haritada III. Mustafa dönemini aç▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok
Yıldızlara ve müneccimlere büyük önem verirdi; 1763’te Prusya Kralı II. Friedrich’ten, zaferlerinin ardında olduğuna inandığı müneccimlerden göndermesini istedi. Friedrich başarısının tarih bilgisinden, eğitimli ordudan ve dolu hazineden geldiğini söyledi.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MUSTAFA III” maddesi
Mustafa 28 Ocak 1717'de Edirne'de doğdu. Babası III. Ahmed, annesi Mihrişah Emine Sultan'dır. Babası 1730'da Patrona Halil isyanıyla tahttan indirilince on üç yaşındaki Mustafa da onunla birlikte sarayın kapalı dairesine gönderildi ve amcazadeleri I. Mahmud ile III. Osman'ın saltanatları boyunca yirmi yedi yıl orada yaşadı.
Kendisinden birkaç gün büyük olan kardeşinin 1756'da ölmesi ona tahtın yolunu açtı. III. Osman 30 Ekim 1757'de ölünce kırk yaşında tahta çıktı.
Saltanatının ilk yıllarında devleti, III. Osman'dan devraldığı Sadrazam Koca Ragıb Paşa yönetti. Mustafa sarayda tasarrufa önem verdi: yolsuzluklara karışan Eski Saray Baltacı Ocağı'nı kaldırdı, kızlar ağasının ve silahtarın haslarını kaldırarak bin keseyi aşan bir tasarruf sağladı. Bu tedbirler onu “cimrilik” suçlamasıyla karşı karşıya bıraktı, ama defterdarlık kurumunun önemini artırdı.
Avrupa'daki Yedi Yıl Savaşı'nı yakından izledi. Prusya'nın Avusturya ve Rusya'ya karşı verdiği mücadelede Prusya ile ittifak istedi; Ragıb Paşa'nın tedbirli siyaseti bunu sonuçsuz bıraktı. Ragıb Paşa'nın 8 Nisan 1763'teki ölümünden sonra Ahmed Resmî Efendi'yi elçi olarak Berlin'e gönderdi. Uzun barış Akdeniz ticaretinde bir canlanma ve malî iyileşme getirdi. 22 Mayıs 1766'daki büyük İstanbul depreminde Fatih Camii başta olmak üzere pek çok yapı yıkıldı; padişah onarım için bütün imkânları seferber etti ve Fatih Camii'ni yeniden yaptırdı; Eyüp Sultan Camii, Kapalıçarşı, surlar, Tophane ve Kız Kulesi gibi yıkılan ya da hasar gören yapılar da onarıldı. Adını taşıyan Laleli Külliyesi'ni (1760–1764), annesi ve ağabeyi için Üsküdar'da Ayazma Camii'ni (1758–1761) yaptırdı.
Rusya'nın Lehistan'daki müdahaleleri üzerine 1768'de Rusya'ya savaş ilan edildi. Önce sınır kalelerinin güçlendirilmesini ve hazırlık yapılmadan savaşa girilmemesini öneren Sadrazam Muhsinzade Mehmed Paşa dinlenmedi; TDV maddesine göre savaş ciddi bir hazırlık olmadan açıldığı için baştan kötü gitti ve ordu ehil olmayan ellere teslim edildi. Rus donanması Avrupa'yı dolaşıp Akdeniz'e geldi ve 6-7 Temmuz 1770'de Çeşme'de Osmanlı donanmasını yaktı. Rus kuvvetleri Eflak ve Boğdan'ı, Temmuz 1771'de de Kırım'ı istila etti; 1773'te Tuna'yı aştı.
Mustafa, Rusya'nın Eflak ve Boğdan'ı işgalinden tedirgin olan Avusturya ile 6 Temmuz 1771'de bir ittifak antlaşması yaptı; nakdi ödemeler ve Küçük Eflak'ın bırakılmasını öngören bu antlaşma, maddeye göre Avusturya'ya büyük paralar kaptırmaktan ve Rusya, Avusturya ve Prusya'nın 1772'de Lehistan'ı paylaşmasını kolaylaştırmaktan başka bir işe yaramadı. 1772'deki Fokşan ve Bükreş görüşmelerinde barışın az kayıpla yapılması fırsatı da kaçırıldı.
Mustafa ordunun geri kaldığını görüyordu. Fransız subayı Baron de Tott'un teknik yardımıyla Tophane ve Topçu Ocağı'nı ıslah ettirdi, yeni toplar döktürdü ve Sürat Topçuları Ocağı'nı kurdurdu. Ekim 1772'de bir Topçu Mektebi açıldı; Mühendishane-i Bahri-i Hümayun'un temeli onun döneminde atıldı, ama açılışı halefi zamanında oldu. Yeni toplarla yapılan atış denemelerine oğlu Şehzade Selim'i de götürdü.
Kaynaklar onu talihe inanan, yıldız biliminden (ilm-i nücum) uğurlu saat beklemeden iş yapmayan ve vezirlerini yıldızları parlak olduğuna inandığı için seçen biri olarak anlatır; Prusya kralından müneccim bile istemişti. “Cihangir” mahlasıyla yazdığı şiirlerde devlet adamlarının yetersizliğinden ve iyi yetişmiş insanların azlığından yakındı.
TDV maddesine göre savaşın üzüntüsü erken ölümüne yol açtı. Mustafa, ağır tahribata uğramış ve felaketli bir barışa mahkûm bir devlet bırakarak 21 Ocak 1774'te öldü ve yaptırdığı Laleli Camii'nin yanındaki türbeye gömüldü. Ölüm döşeğinde veliaht kardeşi Abdülhamid'in zayıflığını belirterek oğlu Selim'in tahta çıkarılmasını vasiyet ettiği nakledilir; ama tahta kardeşi I. Abdülhamid geçti ve savaş, aynı yıl Küçük Kaynarca Antlaşması ile sona erdi.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mustafa III” (Kemal Beydilli); Şem'danizade, Vasıf, Mustafa Nuri Paşa, Ahmed Resmî Efendi'nin sefaretnamesi ve Baron de Tott'un hatıraları bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.
Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [13]
| Babası | III. Ahmed |
|---|---|
| Annesi | Mihrişah Emine Sultan |
| Eşleri | Mihrişah Sultan, Aynülhayat Kadın, Rifat Kadın, Adilşah Kadın |
| Çocukları | III. Selim, Şehzade Mehmed, Hatice Sultan, Beyhan Sultan, Hadice Sultan |
Kayda geçen yok.
| Ad | Göreve geliş | Ayrılış | Süre |
|---|---|---|---|
| Koca Ragıb Paşa | 28 Şubat 1757 | 8 Nisan 1763 | 6 yıl, 39 gün |
| Hamza Hamid Paşa | 8 Nisan 1763 | 1 Kasım 1763 | 207 gün |
| Köse Bahir Mustafa Paşa (3. kez) | 1 Kasım 1763 | 28 Mart 1765 | 1 yıl, 147 gün |
| Muhsinzade Mehmed Paşa | 30 Mart 1765 | 7 Ağustos 1768 | 3 yıl, 130 gün |
| Silahdar Hamza Paşa | 7 Ağustos 1768 | 20 Ekim 1768 | 74 gün |
| Yağlıkçızade Mehmed Emin Paşa | 20 Ekim 1768 | 12 Ağustos 1769 | 296 gün |
| Moldovancı Ali Paşa | 12 Ağustos 1769 | 12 Aralık 1769 | 122 gün |
| İvazzade Halil Paşa | 12 Aralık 1769 | 20 Aralık 1770 | 1 yıl, 8 gün |
| Silahdar Mehmed Paşa | 20 Aralık 1770 | 28 Kasım 1771 | 343 gün |
| Muhsinzade Mehmed Paşa (2. kez) | 28 Kasım 1771 | 4 Ağustos 1774 | 2 yıl, 249 gün |
| Yıl | Olay | Sonuç / taraflar |
|---|---|---|
| 1768 | İsyan: Bulutkapan Ali Bey İsyanı | Ebü'z-Zeheb Muhammed Bey'e Salihiyye'de yenildi ve yaralandı (8 Mayıs 1773); kısa süre sonra öldü |
| 1770 | Deniz savaşı: Çeşme Baskını | Osmanlı donanması limanda yakıldı; Rus filosu Çanakkale Boğazı'nı ablukaya aldı |
| 1770 | İsyan: Mora İsyanı (1770) | Ayaklanmalar bastırıldı; Mora'da Osmanlı idaresi 1779'da yeniden düzene kondu |
| 1770 | Savaş: Kartal Muharebesi (1770) | Osmanlı ordusu yenildi ve ordugâhı terk ederek Tuna'nın gerisine çekildi |
Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.
1774'te Topkapı Sarayı'nda kalp yetmezliğinden öldü — Küçük Kaynarca'nın imzalanmasından dört ay önce.
| Yıl | Bölge | Olay | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1771 | − Kefe (Kırım'ın güney kıyısı ve Kerç) | Rus ordusu Kırım'ı işgal etti (1771); Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) Kerç ve Yenikale'yi Rusya'ya bıraktı, Kefe bağımsız sayılan hanlığa kaldı | TDV İA, “KEFE” |
Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: III. Mustafa dönemi haritası.
Atıf: Padişahlar Atlası, “III. Mustafa Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1757–1774)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/iii-mustafa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları
Bu sayfadaki terimler: Şehzade
Bu dönemin sadrazamları: Koca Ragıb Paşa · Muhsinzade Mehmed Paşa
Bu dönemin eserleri: Fatih Külliyesi · Galata Mevlevihanesi · Sultan Mustafa Camii (Rodos) · Ayazma Camii · Laleli Camii ve Külliyesi · Hala Sultan Tekkesi · Büyük Yeni Han · Zeynep Sultan Camii