TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 27 / 39 · padişah
Döneminde yapılmış portre — Jean-Baptiste Vanmour · y. 1730–37

Son büyük toprak kazancı onun döneminde elde edildi. Avrupa usulü askerî eğitimi getiren ilk padişah olması, Tanzimat'a kadar sürecek yenileşme çizgisinin başlangıcıdır.
Haritada I. Mahmud dönemini aç▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok
“Sebkati” mahlasıyla şiirler yazdı ve bir kısmı günümüze ulaşan besteler yaptı. Ayasofya, Fatih ve Süleymaniye camilerinde kütüphaneler kurdurup sarayda atıl duran değerli yazmaları buralara koydurdu.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MAHMUD I” maddesi
Mahmud 2 Ağustos 1696'da Edirne'de doğdu. II. Mustafa'nın büyük oğlu, annesi Saliha Sultan'dır. Çocukluğu Edirne'de geçti; hocası Şeyhülislam Feyzullah Efendi'nin oğlu İbrahim Efendi'ydi. Babası 1703'te tahttan indirilince kardeşleriyle birlikte İstanbul'a getirildi; 1705'te kardeşleriyle beraber sünnet edildi.
Bundan sonra yirmi yedi yıl “kafes” denilen kapalı şehzade dairesinde yaşadı ve vaktini daha çok kuyumculukla geçirdi.
1730'daki Patrona Halil isyanında amcası III. Ahmed tahttan çekilince Mahmud 2 Ekim 1730'da padişah oldu; ona ilk biat eden amcasıydı. Saltanatının ilk aylarında yönetim fiilen isyancıların elindeydi. Mahmud, devlet işlerini bizzat eline alarak isyancıların elebaşlarını kısa sürede ortadan kaldırdı; 1731'deki yeni ayaklanma girişimleri de şehir halkının desteğiyle engellendi. Olaylara karışan yeniçeriler ile Boşnak ve Arnavutlar İstanbul'dan uzaklaştırıldı ve şehirde sıkı bir denetim kuruldu.
Mahmud toplumsal düzenle de yakından ilgilendi: esnafın denetlenmesi, fiyatların (narh) belirlenmesi gibi konularda düzenlemeler yaptı.
Doğuda İran ile mücadele sürüyordu. Bağdat Valisi Ahmed Paşa 15 Eylül 1731'de İranlıları yendi. Ama İran'da güçlenen Nadir, bir süre sonra Osmanlıların aldığı yerleri geri almaya başladı. Uzun görüşmelerden sonra 1736'da Nadir'in şahlığının tanınması ve İran'da Sünniliğin resmen ilan edilmesi şartıyla anlaşma sağlandı; Nadir'in Caferiliğin “beşinci mezhep” olarak kabul edilmesi isteği ise reddedildi. Belgrad barışından sonra Nadir Şah ile savaş yeniden başladı; sonunda 4 Eylül 1746'da Kasr-ı Şirin Antlaşması esas alınarak bir barış (Kerden Antlaşması) yapıldı, hacıların ve yolcuların güvenliği ile esirlerin iadesi hükme bağlandı.
1736'da Rusya Kırım'a saldırdı; Haziran 1737'de Avusturya da üç koldan Osmanlı topraklarına girdi. Ruslar Özi'yi, Avusturyalılar Niş'i aldı ve Eflak'a girip Bükreş'i ele geçirdi. Mahmud bu kayıplardan sonra karşı saldırıya geçti; Niş geri alındı. 1739 baharında Sadrazam İvaz Mehmed Paşa komutasındaki ordu Belgrad'a yürüdü ve Hisarcık'ta Avusturyalıları yenip Belgrad'ı kuşattı.
Fransa'nın aracılığıyla Eylül 1739'da imzalanan Belgrad Antlaşması'yla Belgrad, Sırbistan'ın kuzeyi ve Küçük Eflak Osmanlı'ya geri döndü. Bu, Osmanlı'nın XVIII. yüzyılda Avrupa'ya karşı kazandığı en büyük diplomatik başarı oldu ve devlete uzun bir barış dönemi açtı.
Mahmud döneminde askerî yenilikler de yapıldı. Fransız asıllı Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval) maaşlı bir Humbaracı Ocağı kurdu ve 1734'te Üsküdar'da Hendesehane (Humbarahane) adıyla bir kışla ve okul açtı; TDV maddesine göre bu, III. Mustafa ve III. Selim dönemlerinde kurulacak mühendishanelerin ilk örneğiydi. Topçu Ocağı düzene sokuldu ve yeni toplar döküldü. İbrahim Müteferrika'nın 1747'deki ölümünden sonra kapanan matbaanın yeniden açılması için girişimlerde bulunuldu.
Mahmud Ayasofya, Fatih ve Süleymaniye camilerinde ve Galata Sarayı'nda kütüphaneler kurdu; bu kütüphanelere gelir sağlamak için Vidin ve Semendire'de köyler vakfetti; Ayasofya Kütüphanesi'nin vakfı olarak yaptırdığı Cağaloğlu Hamamı bugün de çalışır. Galata ve Beyoğlu'nun su sorununu çözmek için bentler yaptırdı; toplanan su, Tophane'de tamamlattığı meydan çeşmesi başta olmak üzere 100'den fazla çeşmeye dağıtıldı. Bugünkü Taksim semti, adını onun yaptırdığı su maksemi (taksim) yapısından alır. Barok üslubun öncü eseri Nuruosmaniye Camii onun döneminde başlandı ve halefi III. Osman zamanında bitti.
Kaynaklar onu dindar, zeki, bilgili, yumuşak huylu, barışsever ve adil bir padişah olarak anlatır. “Sebkati” mahlasıyla şiirler yazdı, musikiyle uğraştı ve bir kısmı günümüze ulaşan besteler yaptı. TDV maddesi onu “Osmanlı Devleti'ne son parlak dönemini yaşatan” padişah olarak tanımlar. 13 Aralık 1754'te cuma namazından dönerken Topkapı Sarayı'nın Demirkapı girişinde öldü. Nuruosmaniye yanında hazırlattığı türbeye değil, III. Osman'ın isteğiyle Yeni Cami yanındaki Turhan Sultan türbesine gömüldü.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mahmud I” (Abdülkadir Özcan); Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Subhi, İzzi, Şem'danizade ve Ahmed Vasıf bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.
Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [13]
| Babası | II. Mustafa |
|---|---|
| Annesi | Saliha Sultan |
| Eşleri | Ayşe Kadın, Verd-i Hoş Kadın, Hatem Kadın |
| Çocukları | Çocuğu olmadı |
| Ad | Göreve geliş | Ayrılış | Süre |
|---|---|---|---|
| Silahdar Damad Mehmed Paşa | 1 Ekim 1730? | 22 Ocak 1731 | |
| Kabakulak İbrahim Paşa | 22 Ocak 1731 | Eylül 1731 | |
| Topal Osman Paşa | 10 Eylül 1731 | 12 Mart 1732 | 184 gün |
| Hekimoğlu Ali Paşa | 12 Mart 1732 | 15 Temmuz 1735 | 3 yıl, 125 gün |
| Gürcü İsmail Paşa | Temmuz 1735 | Aralık 1735? | |
| Silahdar Seyyid Mehmed Paşa | Ocak 1736? | Ağustos 1737 | 1-2 yıl |
| Muhsinzade Abdullah Paşa | 5 Ağustos 1737 | 19 Aralık 1737 | 136 gün |
| Yeğen Mehmed Paşa | 19 Aralık 1737 | 22 Mart 1739 | 1 yıl, 93 gün |
| Hacı İvaz Mehmed Paşa | 23 Mart 1739 | 22 Haziran 1740 | 1 yıl, 91 gün |
| Şehla Ahmed Paşa | 22 Haziran 1740 | Nisan 1742 | 1-2 yıl |
| Hekimoğlu Ali Paşa (2. kez) | 21 Nisan 1742 | 23 Eylül 1743 | 1 yıl, 155 gün |
| Seyyid Hasan Paşa | 23 Eylül 1743 | 9 Ağustos 1746 | 2 yıl, 320 gün |
| Tiryaki Hacı Mehmed Paşa | Ağustos 1746 | 24 Ağustos 1747 | 1-2 yıl |
| Seyyid Abdullah Paşa | 24 Ağustos 1747 | 3 Ocak 1750 | 2 yıl, 132 gün |
| Devatdar Mehmed Emin Paşa | 3 Ocak 1750 | 1 Temmuz 1752 | 2 yıl, 180 gün |
| Köse Bahir Mustafa Paşa | 1 Temmuz 1752 | 16 Şubat 1755 | 2 yıl, 230 gün |
| Yıl | Olay | Sonuç / taraflar |
|---|---|---|
| 1732 | Antlaşma: Ahmed Paşa Antlaşması (1732) | Osmanlı Devleti, Safevi Devleti |
| 1733 | Kuşatma: Bağdat kuşatması ve Topal Osman Paşa'nın zaferi (1733) | Bağdat yedi ay dayandı; Topal Osman Paşa Nadir'i yenerek kuşatmayı kaldırttı |
| 1737 | Savaş: Banaluka Savaşı (1737) | Avusturya saldırısı püskürtüldü; Banaluka kurtarıldı |
| 1739 | Antlaşma: Belgrad Antlaşması | Osmanlı İmparatorluğu, Avusturya Arşidüklüğü, Rus İmparatorluğu |
| 1746 | Antlaşma: Kerden Antlaşması | Afşar Hanedanı, Osmanlı Devleti |
Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.
1754'te cuma selamlığından dönerken at üstünde kalp krizinden öldü.
| Yıl | Bölge | Olay | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1735 | − Azerbaycan–Şirvan–Revan | Nadir'in taarruzu — Gence, Tiflis ve Revan geri alındı (1735); İstanbul (1736) ve Kerden (1746) antlaşmaları | TDV İA, “MAHMUD I” |
| 1736 | − Azak (Don ağzı) | Rus kuvvetleri 1736'da Azak'ı aldı; Belgrad Antlaşması (1739) ile istihkâmları yıkılmak şartıyla Rusya'ya bırakıldı (TDV, Azak) | TDV İA, “AZAK” |
| 1739 | + Semendire–Şumadiya | 1736–1739 Avusturya Savaşı ve Belgrad Antlaşması (1739) — Sırbistan ve Belgrad geri alındı | TDV İA, “MAHMUD I” |
| 1739 | + Belgrad–Böğürdelen | 1736–1739 Avusturya Savaşı ve Belgrad Antlaşması (1739) — Sırbistan ve Belgrad geri alındı | TDV İA, “MAHMUD I” |
Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: I. Mahmud dönemi haritası.
Atıf: Padişahlar Atlası, “I. Mahmud Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1730–1754)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/i-mahmud/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları
Bu sayfadaki terimler: Tanzimat
Bu dönemin sadrazamları: Hekimoğlu Ali Paşa
Bu dönemin eserleri: Eski Cami (Edirne) · Muradiye Camii (Edirne) · Ayasofya · Sepetçiler Kasrı · Hekimoğlu Ali Paşa Camii · Cağaloğlu Hamamı · Ayrılık Çeşmesi · Tombul Camii · Nuruosmaniye Külliyesi · Süleymaniye Medresesi (Tunus)
Doğru bilinen yanlışlar: Osmanlı 1683 Viyana bozgunundan sonra hemen mi çöktü?