TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 30 / 39 · padişah
Döneminde yapılmış portre — Ferdinando Tonioli'ye atfedilir · 1788

Küçük Kaynarca'nın ve Kırım'ın kaybının padişahı. Müslüman bir halkın ilk kez bir Hristiyan devlete bırakılması hilafet iddiası için ağır bir darbe oldu; deniz mühendisliği okulu ise kalıcı mirasıdır.
Haritada I. Abdülhamid dönemini aç▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok
Şehzadeliği sarayda göz hapsinde geçti ve 1774’te kırk dokuz yaşında tahta çıktı. Mühendishane-i Bahri-i Hümayun onun döneminde, 29 Nisan 1775’te açıldı.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MUSTAFA III” maddesi
Abdülhamid 20 Mart 1725'te İstanbul'da doğdu. III. Ahmed'in, ağabeyi III. Mustafa'dan sonra tahta çıkan ikinci oğludur; annesi Rabia Şermi Sultan'dır. Babası 1730'da Patrona Halil isyanıyla tahttan indirildiğinde beş yaşındaydı. Çocukluğu ve gençliği, kardeşleriyle birlikte sarayın tahttan indirilen padişahlara ayrılan dairesinde göz hapsinde geçti ve bu durum ağabeyi III. Mustafa'nın saltanatı boyunca sürdü.
Ağabeyi ölünce 21 Ocak 1774'te, devletin en buhranlı dönemlerinden birinde kırk dokuz yaşında tahta çıktı. 1768'den beri süren Osmanlı-Rus savaşı kötü gidiyordu; Osmanlı ordusunun Şumnu'da bozguna uğrayıp dağılması padişahı barış teklifini kabul etmeye zorladı. 21 Temmuz 1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı Devleti başta Azak olmak üzere kuzeyde önemli topraklar kaybetti ve Kırım'ın bağımsızlığını kabul etmek zorunda kaldı. Rusya, Osmanlı tebaası Ortodokslar üzerinde de bazı haklar elde etti ve daha önce Fransa'ya tanınan ticaret imtiyazlarını aldı.
Antlaşma Osmanlı geri çekilişinin dönüm noktalarından biridir: Müslüman nüfuslu Kırım'ın Osmanlı'dan ayrılması büyük bir sarsıntı yarattı. Kırım Müslümanları üzerinde padişaha yalnız halife sıfatıyla dinî bir bağ tanındı.
Savaştan sonra Abdülhamid iç düzene yöneldi. Kaptanıderya Cezayirli Gazi Hasan Paşa'nın eliyle iç isyanlar bastırıldı: Suriye'deki karışıklıklar yatıştırıldı, Mısır'daki Kölemen beyleri yola getirildi, Mora'daki karışıklıklara son verildi (1779). Sadrazamlar Karavezir Seyyid Mehmed Paşa ve Halil Hamid Paşa ile ıslahat çalışmalarına girişildi.
Ancak Kırım meselesi çözülmedi. Ruslar Şahin Giray'ı Kırım hanı yapmak isteyince, Fransa'nın aracılığıyla 1779'da Aynalıkavak Tenkihnamesi imzalandı ve Osmanlı Şahin Giray'ın hanlığını tanıdı. 1783'te Potemkin Kırım'a girip binlerce Müslümanı öldürdü; Kırım camilerinde cuma hutbelerinde artık halifenin adı okunmaz oldu. 9 Ocak 1784'te Kırım Senedi ile Kırım tamamen Rusya'ya katıldı. Ordunun hazır olmadığını bilen padişah yeni bir savaşa karar veremedi.
Abdülhamid askerî eğitime yakından ilgi gösterdi. Gazi Hasan Paşa aracılığıyla donanma yenilendi; 1775'te açılan Mühendishane-i Bahri-i Hümayun'da deniz subaylarının yetiştirilmesine önem verdi. Fransız ve İngiliz gemileri tarzında hafif gemilerin yapımına başlandı; Fransız uzmanlardan da yararlanıldı.
1777'de Sirkeci'de, bugünkü IV. Vakıf Hanı'nın yerinde çeşme, sıbyan mektebi, medrese ve kütüphaneden oluşan bir imaret yaptırdı; kütüphanenin kitapları bugün Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir. 1778'de annesi adına Beylerbeyi sahilinde bir cami ile muvakkithane, hamam ve sıbyan mektebi inşa ettirdi. 1783'te Emirgan'da bir cami, çeşme, hamam ve dükkânlar yaptırdı; Beylerbeyi, Çamlıca ve İstinye'de pek çok çeşme onun eseridir.
Rusya'nın Kırım'dan sonra Gürcistan'a uzanması ve Mısır'daki Kölemenleri kışkırtması yeni bir savaşı kaçınılmaz kıldı. Koca Yusuf Paşa'nın sadrazam olmasıyla 1787'de Rusya'ya savaş açıldı; Avusturya da Rusya'nın yanında savaşa girdi. 1785'te Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın bir komplosuyla tahttan indirilme tehlikesi atlatmış olan padişahın sağlığı bu yıllarda iyice bozuldu.
TDV maddesine göre Abdülhamid, Özi Kalesi'nin Rusların eline geçtiğini bildiren sadrazam yazısını okurken ani bir felç geçirdi ve 7 Nisan 1789'da öldü. Bahçekapı'da kendi yaptırdığı türbeye gömüldü. İyi huylu, merhametli ve gayretli bir padişah olarak anılır. On iki kızı ve yedi oğlu oldu, çoğu küçük yaşta öldü; oğullarından IV. Mustafa ile II. Mahmud padişah oldu. Yerine yeğeni III. Selim geçti.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Abdülhamid I” (M. Münir Aktepe); Vasıf, Cevdet Paşa'nın Tarih'i, Enveri Sadullah Efendi ve Osmanlı arşiv belgeleri bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.
Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [13]
| Babası | III. Ahmed |
|---|---|
| Annesi | Rabia Şermi Sultan |
| Eşleri | Ayşe Sineperver Sultan, Nakşidil Sultan, Hümaşah Kadın, Ruhşah Kadın |
| Çocukları | IV. Mustafa, II. Mahmud, Şehzade Abdullah, Esma Sultan |
| Ad | Göreve geliş | Ayrılış | Süre |
|---|---|---|---|
| Muhsinzade Mehmed Paşa (2. kez) | 28 Kasım 1771 | 4 Ağustos 1774 | 2 yıl, 249 gün |
| İzzet Mehmed Paşa | 10 Ağustos 1774 | 7 Temmuz 1775 | 331 gün |
| Derviş Mehmed Paşa | 7 Temmuz 1775 | 5 Ocak 1777 | 1 yıl, 182 gün |
| Darendeli Mehmed Paşa | 5 Ocak 1777 | 1 Eylül 1778 | 1 yıl, 239 gün |
| Kalafat Mehmed Paşa | 1 Eylül 1778 | 21 Ağustos 1779 | 354 gün |
| Karavezir Mehmed Paşa | 22 Ağustos 1779 | 20 Şubat 1781 | 1 yıl, 182 gün |
| İzzet Mehmed Paşa (2. kez) | 18 Mart 1781 | 25 Ağustos 1782 | 1 yıl, 160 gün |
| Yeğen Hacı Mehmed Paşa | 25 Ağustos 1782 | 31 Aralık 1782 | 128 gün |
| Halil Hamid Paşa | 31 Aralık 1782 | 31 Mart 1785 | 2 yıl, 90 gün |
| Şahin Ali Paşa | 31 Mart 1785 | 24 Ocak 1786 | 299 gün |
| Koca Yusuf Paşa | 24 Ocak 1786 | 7 Haziran 1789 | 3 yıl, 134 gün |
| Yıl | Olay | Sonuç / taraflar |
|---|---|---|
| 1774 | Antlaşma: Küçük Kaynarca Antlaşması | Rus İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu |
| 1779 | Antlaşma: Aynalıkavak Tenkihnamesi | Rus İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu |
| 1783 | Olay: Kırım'ın ilhakı | Kırım Hanlığı Rusya'ya ilhak edildi |
| 1787 | Deniz savaşı: Özi Deniz Muharebesi | Özü'ye yardım başarısız oldu; Osmanlı donanması ciddi zayiat verdi |
| 1787 | Kuşatma: Kılburun hücumu ve Özi'nin kaybı (1787–1788) | Kılburun hücumu püskürtüldü; Özi kuşatmayla Ruslara geçti |
| 1788 | Deniz savaşı: Yılan Adası (Fidonisi) | Sonuç tartışmalı: TDV Osmanlı başarısı olarak verir, Rus kaynakları Rus başarısı sayar |
Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.
1789'da Özi kalesinin düşüşü haberini aldıktan sonra beyin kanamasından öldü.
| Yıl | Bölge | Olay | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1783 | + Anapa–Soğucak kıyısı | Anapa Kalesi: Soğucak'tan gönderilen malzemeyle inşasına başlandı; mali sıkıntıyla zaman zaman duraklasa da 1783–1786'da büyük ölçüde tamamlandı (TDV, Anapa) | TDV İA, “ANAPA” (tarih tartışmalı: Maddede inşaatın başlangıç yılı verilmez; kale 1783–1786'da büyük ölçüde tamamlandı) |
| 1788 | − Özi (Yedisan) | Özi kalesinin düşüşü (Aralık 1788) — Yedisan Rus denetimine geçti; Yaş Antlaşması (1792) | TDV İA, “ÖZÜ” |
Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: I. Abdülhamid dönemi haritası.
Atıf: Padişahlar Atlası, “I. Abdülhamid Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1774–1789)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/i-abdulhamid/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları
Bu sayfadaki terimler: Hilafet · Şehzade
Bu dönemin sadrazamları: Muhsinzade Mehmed Paşa · Halil Hamid Paşa · Koca Yusuf Paşa
Bu dönemin eserleri: Molla Çelebi Camii · Hekimoğlu Ali Paşa Camii · Ebü'z-Zeheb Camii · Beylerbeyi Camii (İstanbul) · Çapanoğlu Camii · Cezzar Ahmed Paşa Camii · İshak Paşa Sarayı · Hırka-i Şerif Camii
Bu dönemin hanedan kadınları: Nakşidil Sultan
Doğru bilinen yanlışlar: Kırım, Eflak ve Boğdan Osmanlı toprağı mıydı?