TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 30 / 39 · padişah

I. Abdülhamid portresi

Döneminde yapılmış portre — Ferdinando Tonioli'ye atfedilir · 1788

I. Abdülhamid

Paylaş: WhatsApp · X

Doğum 1725 · Ölüm 1789 · Saltanat 1774–1789 (15 yıl) · Tahta çıkış 1774, 49 yaşında · Saltanatın sonu: Görevdeyken öldü · Başkent: İstanbul

Tuğrası
I. Abdülhamid tuğrası

Küçük Kaynarca'nın ve Kırım'ın kaybının padişahı. Müslüman bir halkın ilk kez bir Hristiyan devlete bırakılması hilafet iddiası için ağır bir darbe oldu; deniz mühendisliği okulu ise kalıcı mirasıdır.

Haritada I. Abdülhamid dönemini aç

▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok

İlginç bilgi

Şehzadeliği sarayda göz hapsinde geçti ve 1774’te kırk dokuz yaşında tahta çıktı. Mühendishane-i Bahri-i Hümayun onun döneminde, 29 Nisan 1775’te açıldı.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MUSTAFA III” maddesi

Hayatı

Kırk dört yıl göz hapsinde

Abdülhamid 20 Mart 1725'te İstanbul'da doğdu. III. Ahmed'in, ağabeyi III. Mustafa'dan sonra tahta çıkan ikinci oğludur; annesi Rabia Şermi Sultan'dır. Babası 1730'da Patrona Halil isyanıyla tahttan indirildiğinde beş yaşındaydı. Çocukluğu ve gençliği, kardeşleriyle birlikte sarayın tahttan indirilen padişahlara ayrılan dairesinde göz hapsinde geçti ve bu durum ağabeyi III. Mustafa'nın saltanatı boyunca sürdü.

Küçük Kaynarca

Ağabeyi ölünce 21 Ocak 1774'te, devletin en buhranlı dönemlerinden birinde kırk dokuz yaşında tahta çıktı. 1768'den beri süren Osmanlı-Rus savaşı kötü gidiyordu; Osmanlı ordusunun Şumnu'da bozguna uğrayıp dağılması padişahı barış teklifini kabul etmeye zorladı. 21 Temmuz 1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı Devleti başta Azak olmak üzere kuzeyde önemli topraklar kaybetti ve Kırım'ın bağımsızlığını kabul etmek zorunda kaldı. Rusya, Osmanlı tebaası Ortodokslar üzerinde de bazı haklar elde etti ve daha önce Fransa'ya tanınan ticaret imtiyazlarını aldı.

Antlaşma Osmanlı geri çekilişinin dönüm noktalarından biridir: Müslüman nüfuslu Kırım'ın Osmanlı'dan ayrılması büyük bir sarsıntı yarattı. Kırım Müslümanları üzerinde padişaha yalnız halife sıfatıyla dinî bir bağ tanındı.

Kırım'ın kaybı

Savaştan sonra Abdülhamid iç düzene yöneldi. Kaptanıderya Cezayirli Gazi Hasan Paşa'nın eliyle iç isyanlar bastırıldı: Suriye'deki karışıklıklar yatıştırıldı, Mısır'daki Kölemen beyleri yola getirildi, Mora'daki karışıklıklara son verildi (1779). Sadrazamlar Karavezir Seyyid Mehmed Paşa ve Halil Hamid Paşa ile ıslahat çalışmalarına girişildi.

Ancak Kırım meselesi çözülmedi. Ruslar Şahin Giray'ı Kırım hanı yapmak isteyince, Fransa'nın aracılığıyla 1779'da Aynalıkavak Tenkihnamesi imzalandı ve Osmanlı Şahin Giray'ın hanlığını tanıdı. 1783'te Potemkin Kırım'a girip binlerce Müslümanı öldürdü; Kırım camilerinde cuma hutbelerinde artık halifenin adı okunmaz oldu. 9 Ocak 1784'te Kırım Senedi ile Kırım tamamen Rusya'ya katıldı. Ordunun hazır olmadığını bilen padişah yeni bir savaşa karar veremedi.

Islahat ve eserler

Abdülhamid askerî eğitime yakından ilgi gösterdi. Gazi Hasan Paşa aracılığıyla donanma yenilendi; 1775'te açılan Mühendishane-i Bahri-i Hümayun'da deniz subaylarının yetiştirilmesine önem verdi. Fransız ve İngiliz gemileri tarzında hafif gemilerin yapımına başlandı; Fransız uzmanlardan da yararlanıldı.

1777'de Sirkeci'de, bugünkü IV. Vakıf Hanı'nın yerinde çeşme, sıbyan mektebi, medrese ve kütüphaneden oluşan bir imaret yaptırdı; kütüphanenin kitapları bugün Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir. 1778'de annesi adına Beylerbeyi sahilinde bir cami ile muvakkithane, hamam ve sıbyan mektebi inşa ettirdi. 1783'te Emirgan'da bir cami, çeşme, hamam ve dükkânlar yaptırdı; Beylerbeyi, Çamlıca ve İstinye'de pek çok çeşme onun eseridir.

Son savaş ve ölümü

Rusya'nın Kırım'dan sonra Gürcistan'a uzanması ve Mısır'daki Kölemenleri kışkırtması yeni bir savaşı kaçınılmaz kıldı. Koca Yusuf Paşa'nın sadrazam olmasıyla 1787'de Rusya'ya savaş açıldı; Avusturya da Rusya'nın yanında savaşa girdi. 1785'te Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın bir komplosuyla tahttan indirilme tehlikesi atlatmış olan padişahın sağlığı bu yıllarda iyice bozuldu.

TDV maddesine göre Abdülhamid, Özi Kalesi'nin Rusların eline geçtiğini bildiren sadrazam yazısını okurken ani bir felç geçirdi ve 7 Nisan 1789'da öldü. Bahçekapı'da kendi yaptırdığı türbeye gömüldü. İyi huylu, merhametli ve gayretli bir padişah olarak anılır. On iki kızı ve yedi oğlu oldu, çoğu küçük yaşta öldü; oğullarından IV. Mustafa ile II. Mahmud padişah oldu. Yerine yeğeni III. Selim geçti.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Abdülhamid I” (M. Münir Aktepe); Vasıf, Cevdet Paşa'nın Tarih'i, Enveri Sadullah Efendi ve Osmanlı arşiv belgeleri bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.

O sırada dünyada

Çağdaş hükümdarlar

  • XVI. LouisFransa Kralı · 1774–1792Mali bunalımla geçen saltanatı Fransız Devrimi'yle son buldu
  • II. JosephKutsal Roma-Germen İmparatoru · 1765–1790'Aydın despot'; 1780'e dek annesi Maria Theresia ile birlikte yönetti
  • II. Katerina (Büyük Katerina)Rusya İmparatoriçesi · 1762–1796Rusya'yı Avrupa siyaset ve kültür hayatına tam olarak kattı
  • II. Friedrich (Büyük Friedrich)Prusya Kralı · 1740–1786Silezya'yı aldı; Prusya'yı Avrupa'nın büyük güçlerinden biri yaptı
  • III. GeorgeBüyük Britanya ve İrlanda Kralı · 1760–1820Amerikan Bağımsızlık Savaşı döneminin İngiliz kralı
  • Kerim Han Zendİran Hükümdarı (Zend hanedanı) · 1750–1779Şah unvanını almadan 'vekil' sıfatıyla yönetti
  • QianlongÇin İmparatoru (Qing hanedanı) · 1735–1796Qing hanedanının dördüncü imparatoru; altmış yıl hüküm sürdü

Dünyada neler oluyordu?

  1. 1776
    Kıta Kongresi, on üç Kuzey Amerika kolonisinin Britanya'dan ayrıldığını duyuran Bağımsızlık Bildirgesi'ni kabul etti.
  2. 1776
    Adam Smith, iş bölümünü ekonomik büyümenin başlıca etkeni sayan Ulusların Zenginliği'ni yayımladı.
  3. 1781
    Immanuel Kant, insan aklının sınırlarını inceleyen Saf Aklın Eleştirisi'ni yayımladı.
  4. 1783
    Montgolfier kardeşlerin sıcak hava balonuyla Paris üzerinde ilk insanlı serbest uçuş yapıldı.
  5. 1783
    Paris Barışı ile Britanya, Amerika Birleşik Devletleri'nin bağımsızlığını tanıdı.
  6. 1787
    Philadelphia'daki Anayasa Kurultayı'nda Amerika Birleşik Devletleri Anayasası imzalandı.

Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [13]

Ailesi

BabasıIII. Ahmed
AnnesiRabia Şermi Sultan
EşleriAyşe Sineperver Sultan, Nakşidil Sultan, Hümaşah Kadın, Ruhşah Kadın
ÇocuklarıIV. Mustafa, II. Mahmud, Şehzade Abdullah, Esma Sultan

Önemli işleri

Antlaşmalar

Sadrazamları (veziriazamlar)

AdGöreve gelişAyrılışSüre
Muhsinzade Mehmed Paşa (2. kez)28 Kasım 17714 Ağustos 17742 yıl, 249 gün
İzzet Mehmed Paşa10 Ağustos 17747 Temmuz 1775331 gün
Derviş Mehmed Paşa7 Temmuz 17755 Ocak 17771 yıl, 182 gün
Darendeli Mehmed Paşa5 Ocak 17771 Eylül 17781 yıl, 239 gün
Kalafat Mehmed Paşa1 Eylül 177821 Ağustos 1779354 gün
Karavezir Mehmed Paşa22 Ağustos 177920 Şubat 17811 yıl, 182 gün
İzzet Mehmed Paşa (2. kez)18 Mart 178125 Ağustos 17821 yıl, 160 gün
Yeğen Hacı Mehmed Paşa25 Ağustos 178231 Aralık 1782128 gün
Halil Hamid Paşa31 Aralık 178231 Mart 17852 yıl, 90 gün
Şahin Ali Paşa31 Mart 178524 Ocak 1786299 gün
Koca Yusuf Paşa24 Ocak 17867 Haziran 17893 yıl, 134 gün

Savaşları ve antlaşmaları

YılOlaySonuç / taraflar
1774Antlaşma: Küçük Kaynarca AntlaşmasıRus İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu
1779Antlaşma: Aynalıkavak TenkihnamesiRus İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu
1783Olay: Kırım'ın ilhakıKırım Hanlığı Rusya'ya ilhak edildi
1787Deniz savaşı: Özi Deniz MuharebesiÖzü'ye yardım başarısız oldu; Osmanlı donanması ciddi zayiat verdi
1787Kuşatma: Kılburun hücumu ve Özi'nin kaybı (1787–1788)Kılburun hücumu püskürtüldü; Özi kuşatmayla Ruslara geçti
1788Deniz savaşı: Yılan Adası (Fidonisi)Sonuç tartışmalı: TDV Osmanlı başarısı olarak verir, Rus kaynakları Rus başarısı sayar

Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.

Ölümü

1789'da Özi kalesinin düşüşü haberini aldıktan sonra beyin kanamasından öldü.

Toprak değişimi

YılBölgeOlayKaynak
1783+ Anapa–Soğucak kıyısıAnapa Kalesi: Soğucak'tan gönderilen malzemeyle inşasına başlandı; mali sıkıntıyla zaman zaman duraklasa da 1783–1786'da büyük ölçüde tamamlandı (TDV, Anapa)TDV İA, “ANAPA” (tarih tartışmalı: Maddede inşaatın başlangıç yılı verilmez; kale 1783–1786'da büyük ölçüde tamamlandı)
1788− Özi (Yedisan)Özi kalesinin düşüşü (Aralık 1788) — Yedisan Rus denetimine geçti; Yaş Antlaşması (1792)TDV İA, “ÖZÜ”

Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: I. Abdülhamid dönemi haritası.

Atıf: Padişahlar Atlası, “I. Abdülhamid Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1774–1789)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/i-abdulhamid/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları

Bu sayfadaki terimler: Hilafet · Şehzade

Bu dönemin sadrazamları: Muhsinzade Mehmed Paşa · Halil Hamid Paşa · Koca Yusuf Paşa

Bu dönemin eserleri: Molla Çelebi Camii · Hekimoğlu Ali Paşa Camii · Ebü'z-Zeheb Camii · Beylerbeyi Camii (İstanbul) · Çapanoğlu Camii · Cezzar Ahmed Paşa Camii · İshak Paşa Sarayı · Hırka-i Şerif Camii

Bu dönemin hanedan kadınları: Nakşidil Sultan

Doğru bilinen yanlışlar: Kırım, Eflak ve Boğdan Osmanlı toprağı mıydı?

Bizi takip edin: YouTubeInstagramTikTok