TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Hanedan Kadınları
Hanedan kadını · Sultan İbrahim'in hasekisi, IV. Mehmed'in annesi, Valide Sultan, 1627?–1683
Haritayı 1627 yılında açSöylendiğine göre Rus asıllıdır; 1627'de doğmuş, on iki yaşında Kırım Tatarlarına esir düşmüş ve Kör Süleyman Paşa tarafından Kösem Sultan'a hediye edilmiştir. Hatice Turhan adını ona Kösem Sultan'ın verdiği ileri sürülse de tarihçi Uşşakizade İbrahim, duyduklarına dayanarak önce Turhan (Tarhan), sonra Hatice adını aldığını yazar. Kaynaklarda Turhan Hatice, yeni araştırmalarda ise Hatice Turhan diye geçer.
Haremde yetişip Sultan İbrahim'e sunulan ilk cariye oldu; 2 Ocak 1642'de, on beş yaşlarındayken IV. Mehmed'i doğurunca haseki unvanını aldı. Şehzadenin doğumu, hanedanın kesilme tehlikesini ortadan kaldırdığı için büyük coşkuyla kutlandı. 8 Ağustos 1648'de oğlu tahta çıkınca Valide Sultan oldu ve bu unvanı ölümüne dek otuz beş yıl taşıdı.
İlk üç yıl, Eski Saray'a çekilmeyip sarayda kalan Kösem Sultan'ın gölgesinde geçti; Kösem büyük valide, Turhan küçük valide diye anıldı. Saray ağaları Turhan'ın, ocak ağaları Kösem'in çevresinde toplandı. IV. Mehmed'in zehirletilip Şehzade Süleyman'ın tahta çıkarılmak istendiği haberi Meleki Kalfa aracılığıyla gelince, Turhan yanlısı ağaların onayıyla Kösem Sultan 2-3 Eylül 1651'de öldürüldü.
Bütün yetkileri eline alan Turhan Sultan'ın ilk yılları Çınar Vak'ası ve Bozcaada ile Limni'nin Venediklilere kaptırılması gibi sıkıntılarla geçti. Mimar Kasım Ağa'nın tavsiyesiyle Köprülü Mehmed Paşa'yı sadarete getirdi ve onun öne sürdüğü dört şartı kabul etti; kaynaklar bu rolünden övgüyle söz eder. 1656'dan sonra devlet işlerinden giderek çekildi, oğlunun Edirne'deki uzun ikametlerinde yanında bulundu.
Filiz Karaca'nın aktardığına göre kaynaklar onu ılımlı ve güvendiği devlet adamlarına danışarak karar veren biri olarak anar. IV. Mehmed'in kardeşlerini boğdurmasını önlediği bildirilir; buna karşılık Şeyhülislam Hocazade Mesud Efendi'nin katli onun bilgisi dahilinde gerçekleşmiştir. Oğlu üzerinde büyük bir nüfuzu vardı; ölümünün ardından Silahdar'ın aktardığı “Devletin rükn-i a'zamı gitti” sözü, devlet yönetimindeki ağırlığını gösterir.
Çanakkale Boğazı'nın girişinde Seddülbahir ve Kumkale kalelerini cami, mektep ve hamamlarıyla birlikte yaptırdı; bu kaleler Venediklilerle süren uzun savaş sırasında duyulan ihtiyaçtan doğmuştu. 1669'da Kandiye alındıktan sonra kale içindeki binalar onun adına onarıldı ve Saint Salvador Manastırı camiye çevrildi. Kardeşi Yusuf Ağa adına Rumelikavağı'nda bir cami yaptırdı. Safiye Sultan'ın 1598'de başlattığı ve yarım kalan Eminönü'ndeki Yenicami'yi mimarbaşı Mustafa Ağa'ya tamamlattırdı; cami 30 Ekim 1665'te törenle açıldı. Külliyede hünkâr kasrı, darülkurra, sıbyan mektebi, sebil, türbe ve Mısır Çarşısı yer alır. Ordu Viyana önlerine yaklaşırken 5 Temmuz 1683'te Edirne'de öldü; cenazesi İstanbul'a getirilerek Yenicami yanındaki kendi türbesine gömüldü.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “TURHAN SULTAN” (Filiz Karaca)
Şehir: İstanbul
Atıf: Padişahlar Atlası, “Turhan Sultan · Hanedan Kadınları”, https://padisahlaratlasi.com/hanedan-kadinlari/turhan-sultan/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları