TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Hanedan Kadınları
Hanedan kadını · II. Mahmud'un beşinci kadını, Abdülaziz'in annesi, Valide Sultan, 1810?–1884
Haritayı 1810 yılında aç1810'da doğduğu tahmin edilen Pertevniyal Çerkez asıllıdır. Cariyelikten gelen öteki Valide Sultanlar gibi padişahın ikbali oluncaya kadarki hayatı hakkında bilgi yoktur. 7-8 Şubat 1830 gecesi Şehzade Abdülaziz'i dünyaya getirince, o güne kadar cariye olan Pertevniyal, II. Mahmud'un beşinci kadınefendisi oldu.
25 Haziran 1861'de Abdülmecid ölüp Abdülaziz tahta çıkınca Valide Sultan oldu; oğlu üzerindeki büyük nüfuzu yüzünden ümmü'l-cihan diye de anıldı. Ali Akyıldız'a göre oğlunun cülusundan hemen sonra devlet işlerine karıştı: sadarete gelmekten kaçınan Yusuf Kamil Paşa'yı ikna için kethüdası Hüseyin Bey'i birkaç kez gönderdi, 1871'de sadrazam olan Mahmud Nedim Paşa ile birlikte hareket etti. Müellife göre bu dönemde işlerin saray ve özellikle Valide Sultan aracılığıyla görülmesi, makamların iltimas ve rüşvetle elde edilmesine yol açtı. Mısır Valisi İsmail Paşa'nın değerli hediyeler sunarak Mısır'da veraset düzenini kendi çocukları lehine değiştirttiği, halkın ve memurların dilekçelerini ona da sunduğu kaydedilir.
Kaynaklar onu müsrif biri olarak anar: sarrafı Mısırlıoğlu Bogos aracılığıyla yaptığı yüksek faizli harcamaların faturası çoğu kez hazineye yükleniyor, maliye memur maaşlarını ödeyemezken o borçlanarak harcamayı sürdürüyordu. Oğlunun tahttan indirilmesine ve kısa süre sonra ölümüne tanık oldu; bu günlerde ağır hakaretlere uğradı. Çerkez Hasan olayının arkasında görüldüğü için otuz sekiz gün Topkapı Sarayı'nda dış dünyayla bağlantısı kesilerek tutuldu, sonra V. Murad'ın emriyle Fer'iye Sarayı'na götürüldü. II. Abdülhamid tahta çıkınca saygı gördü ve sıkıntıları azaldı; Haziran 1881'de Yıldız'da kurulan mahkemenin kararından sonra padişaha bir teşekkür mektubu gönderdi.
Akyıldız'a göre büyük bir hayırseverdi. 1875'te borç yüzünden hapsedilen müslüman, hıristiyan ve yahudi seksen dokuz kişinin borcunu ödedi; 1866'da hükümet maaşları ödeyemeyince aylık 5000 liralık tahsisatını hazineye bağışladı, 1865 Hocapaşa yangınının felaketzedelerine ve 1874 kıtlığında Anadolu halkına yardım etti. En önemli eseri, Aksaray'da yanmış Kâtib Camii'nin yerine yaptırdığı cami, mektep, muvakkithane, sebil ve türbeden oluşan külliyesidir. 1864'te Tersane'de kendi geliriyle yaptırdığı gemi inşa havuzundan ilk Osmanlı zırhlısı Feth-i İslam çıktı. Kudüs'teki Kubbetü's-sahre için Paris'ten büyük bir avize ısmarlattı; Paşalimanı'ndaki arsalara vakfına gelir sağlamak üzere buharla çalışan beş katlı bir değirmen yaptırdı. İstanbul'un birçok semtinde ve Şebinkarahisar'da çeşmeleri vardır; Pertevniyal Lisesi de 1930'da onun vakıf gelirleriyle yapılan binada eğitime başladı.
26 Ocak 1884'te öldü ve Aksaray'daki camisinin yanındaki türbesine defnedildi. Türbe 1958'de yıkılınca naaşı bir süre başka yerlerde kaldı, sonra yeniden yapılan türbesine taşındı.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “PERTEVNİYAL VÂLİDE SULTAN” (Ali Akyıldız)
Şehir: İstanbul
Atıf: Padişahlar Atlası, “Pertevniyal Valide Sultan · Hanedan Kadınları”, https://padisahlaratlasi.com/hanedan-kadinlari/pertevniyal-valide-sultan/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları