TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 37 / 39 · padişah
Fotoğraf — 1899

Otuz üç yıllık saltanatı hem en büyük toprak kaybını hem de en yoğun okul, demiryolu ve telgraf yatırımını içerir. Anayasayı ilan edip askıya alması, merkezî istihbarata dayalı yönetimi ve 93 Harbi'nin faturası onu Osmanlı tarihinin en tartışmalı padişahı yapar.
Haritada II. Abdülhamid dönemini aç▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok
Şam’dan Medine’ye uzanan Hicaz Demiryolu’nu yaptırdı. Tahttan indirilip Selanik’e gönderildikten sonra Alatini Köşkü’nde vaktini marangozluk ve demircilikle geçirdi.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ABDÜLHAMİD II” maddesi
◆ Osmanlı armasının bugün bilinen son biçimi onun isteğiyle 1882'de düzenlendi. Osmanlı armasını parça parça, üç boyutlu inceleyin →
Abdülhamid 21 Eylül 1842'de doğdu. Babası Abdülmecid, annesi Tirimüjgan Kadınefendi'dir. On bir yaşında annesini kaybedince, babasının emriyle hiç çocuğu olmayan Piristu Kadınefendi ona annelik etti. Özel hocalardan ders aldı. Amcası Abdülaziz onun serbest bir ortamda yetişmesine imkân verdi ve onu Mısır ve Avrupa seyahatlerine götürdü.
Şehzadeliğini oldukça serbest geçirdi; ekonomiyle ilgilendi, çiftliğinde tarım ve hayvancılık yaptı ve TDV maddesine göre tahta çıktığında serveti 100.000 altını aşıyordu. Marangozluğa merakı ömür boyu sürdü.
Anayasaya dayalı meşruti bir yönetim kurmak isteyen ve bu yüzden Abdülaziz ile V. Murad'ı tahttan indiren Midhat Paşa ve arkadaşlarıyla anlaşan Abdülhamid, 31 Ağustos 1876'da tahta çıktı. Devlet en bunalımlı günlerindeydi. 23 Aralık 1876'da, Avrupa devletlerinin İstanbul'da toplandığı gün, Osmanlı Devleti'nin ilk anayasası Kanun-ı Esasi yüz bir pare top atışıyla ilan edildi. Kısa süre sonra Midhat Paşa görevden alınıp 5 Şubat 1877'de yurt dışına sürüldü; ilk Osmanlı Meclis-i Mebusanı ise seçimlerin ardından 19 Mart 1877'de padişah tarafından açıldı.
Nisan 1877'de Rusya savaş açtı; Rumenler, Sırplar, Karadağlılar ve Bulgarlar Rusya'nın yanında yer aldı. Plevne'de Gazi Osman Paşa'nın, doğuda Gazi Ahmed Muhtar Paşa'nın direnişine rağmen savaş kaybedildi ve Ruslar İstanbul'a yaklaştı. Abdülhamid, anayasanın kendisine tanıdığı yetkiye dayanarak 13 Şubat 1878'de Meclis-i Mebusan'ı süresiz tatil etti. 3 Mart 1878 Ayastefanos Antlaşması, İngiltere'nin itirazıyla Berlin Kongresi'nde yeniden düzenlendi. Bu süreçte Kıbrıs'ın yönetimi geçici olarak İngiltere'ye bırakıldı; Berlin Antlaşması ile Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu, Bosna-Hersek'in yönetimi Avusturya'ya geçti.
Meclis kapandıktan sonra devlet yönetimi giderek Yıldız Sarayı'nda, padişahın elinde toplandı. TDV maddesine göre önceki iki padişahın tahttan indirilmesi onda, kendisinin de indirileceği şüphesini sabit bir fikir hâline getirmişti; 1878'deki Çırağan baskınları bu kaygıyı artırdı. Olan biten her şeyden haberdar olmak için güçlü bir hafiye (jurnal) teşkilatı kurdu ve basına sıkı sansür uyguladı.
Dışarıda kayıplar sürdü: 1881'de Fransa Tunus'a, 1882'de İngiltere Mısır'a el koydu; 1885'te Bulgarlar Doğu Rumeli'yi aldı. Osmanlı borçları için 20 Aralık 1881 Muharrem Kararnamesi ile Düyun-ı Umumiye idaresi kuruldu ve devlet gelirlerinin bir bölümü alacaklıların yönetimine bırakıldı. Abdülhamid, Arap milliyetçiliğini yaymaya ve halifeliği tartışmaya açmaya yönelik girişimlere karşı halifelik makamını öne çıkaran bir “İslam birliği” siyaseti izledi. Şam'dan Medine'ye uzanan Hicaz Demiryolu bu siyasetin simgesi oldu. 1897'de Yunanistan ile yapılan savaş kazanıldı.
Saltanatının en kalıcı izleri eğitimde görüldü. TDV maddesine göre Batı tarzı ilk ve orta öğretim bu dönemde yaygınlaştı: bütün vilayetlerde ve sancakların çoğunda rüşdiyeler, yalnız İstanbul'da çok sayıda idadi açıldı; uzman memur yetiştirmek için Mekteb-i Mülkiyye, Mekteb-i Hukuk, Sanayi-i Nefise Mektebi, Hendese-i Mülkiyye, Maliye ve Ticaret mektepleri, Halkalı Ziraat Mekteb-i Alisi, dilsizler ve görme engelliler okulu, kız sanayi mektepleri gibi yüksek ve mesleki okullar kuruldu; fen ve edebiyat fakülteleriyle Darülfünun yeniden açıldı. Tıbbiye'de öğretim dili Fransızcadan Türkçeye çevrildi; Haydarpaşa Tıbbiyesi, kendi parasıyla yaptırdığı Şişli Etfal Hastanesi ve masraflarının bir kısmını kesesinden karşıladığı Darülaceze kuruldu. Müze-i Hümayun (bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri), Askerî Müze, Kütübhane-i Umumi-yi Osmani (Beyazıt Devlet Kütüphanesi) ile Yıldız Arşivi ve Kütüphanesi de onun kurduğu kültür kurumlarıdır. Bütün ülkede ticaret, ziraat ve sanayi odaları açıldı; ilk kez bir nüfus yazımı (tahrir-i nüfus) teşkilatı kuruldu.
Almanya'nın malî desteğiyle 1888'de Haydarpaşa-İzmit hattını Ankara'ya kadar uzatma işine girişildi, 1902'de Bağdat demiryolunun imtiyazı verildi. Anadolu'da şose yollar yapıldı; Hicaz ve Basra'ya kadar telgraf hatları çekildi. İmparatorluğun şehirlerini gösteren çok değerli fotoğraf albümleri hazırlattı; bu albümler bugün İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndedir. Söğüt'ü imar ettirip Osman Gazi ve Ertuğrul Gazi'ye ait türbe ve mezarları onarttı.
Makedonya'da örgütlenen İttihat ve Terakki'ye bağlı subayların baskısıyla Abdülhamid 23 Temmuz 1908'de Kanun-ı Esasi'yi yeniden yürürlüğe koydu; İkinci Meşrutiyet başladı. Ekim 1908'de Avusturya Bosna-Hersek'i ilhak etti, Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Girit Yunanistan'a bağlandığını açıkladı. 13 Nisan 1909'da (Rumi takvimle 31 Mart) İstanbul'da büyük bir ayaklanma çıktı; Selanik'ten gelen Hareket Ordusu 23-24 Nisan gecesi İstanbul'a girip isyanı bastırdı ve Abdülhamid 27 Nisan 1909'da tahttan indirildi.
Aynı gece eşyasını bile alamadan birkaç bavulla Selanik'e gönderildi ve Alatini Köşkü'ne yerleştirildi; vaktini marangozluk ve demircilikle geçirdi. Balkan Savaşı'nda Selanik tehlikeye girince 1 Kasım 1912'de İstanbul'a getirilip Beylerbeyi Sarayı'na yerleştirildi. 10 Şubat 1918'de öldü ve Divanyolu'ndaki II. Mahmud Türbesi'ne gömüldü. TDV maddesi, saltanatında aleyhinde yazan pek çok aydının bu son yıllarda onun değerini daha iyi anladığını belirtir; otuz üç yıllık saltanatı bugün de en çok tartışılan dönemlerden biridir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Abdülhamid II” (Cevdet Küçük); Mahmud Celaleddin Paşa, Tahsin Paşa'nın Yıldız Hatıraları, Ali Fuad Türkgeldi, Ayşe Osmanoğlu'nun hatıraları ve Osmanlı arşiv belgeleri bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.
Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] · nps.gov [1] · aps.org [1] · airandspace.si.edu [1]
| Babası | I. Abdülmecid |
|---|---|
| Annesi | Tirimüjgan Kadın (üvey annesi Rahime Perestu Sultan tarafından büyütüldü) |
| Eşleri | Nazikeda Kadın, Bedrifelek Kadın, Bidar Kadın, Müşfika Kadın, Peyveste Kadın, Fatma Pesend Kadın (çok sayıda) |
| Çocukları | Mehmed Selim, Abdülkadir, Ahmed Nuri, Mehmed Burhaneddin, Abdürrahim, Mehmed Abid, Zekiye Sultan, Naime Sultan, Şadiye Sultan, Ayşe Sultan (çok sayıda) |
| Ad | Göreve geliş | Ayrılış | Süre |
|---|---|---|---|
| Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (4. kez) | 12 Mayıs 1876 | 19 Aralık 1876 | 221 gün |
| Midhat Paşa (2. kez) | 19 Aralık 1876 | 5 Şubat 1877 | 48 gün |
| İbrahim Edhem Paşa | 5 Şubat 1877 | 11 Ocak 1878 | 340 gün |
| Ahmed Hamdi Paşa | 11 Ocak 1878 | 4 Şubat 1878 | 24 gün |
| Ahmed Vefik Paşa | 4 Şubat 1878 | 18 Nisan 1878 | 73 gün |
| Sadık Mehmed Paşa | 18 Nisan 1878 | 28 Mayıs 1878 | 40 gün |
| Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (5. kez) | 28 Mayıs 1878 | 4 Haziran 1878 | 7 gün |
| Saffet Mehmed Esad Paşa | 4 Haziran 1878 | 4 Aralık 1878 | 183 gün |
| Tunuslu Hayreddin Paşa | 4 Aralık 1878 | 29 Temmuz 1879 | 237 gün |
| Arifi Ahmed Paşa | 29 Temmuz 1879 | 18 Ekim 1879 | 81 gün |
| Küçük Said Paşa | 18 Ekim 1879 | 9 Haziran 1880 | 235 gün |
| Mehmed Kadri Paşa | 9 Haziran 1880 | 12 Eylül 1880 | 95 gün |
| Küçük Said Paşa (2. kez) | 12 Eylül 1880 | 2 Mayıs 1882 | 1 yıl, 232 gün |
| Abdurrahman Nureddin Paşa | 2 Mayıs 1882 | 12 Temmuz 1882 | 71 gün |
| Küçük Said Paşa (3. kez) | 12 Temmuz 1882 | 1 Aralık 1882 | 142 gün |
| Ahmed Vefik Paşa (2. kez) | 1 Aralık 1882 | 3 Aralık 1882 | 2 gün |
| Küçük Said Paşa (4. kez) | 3 Aralık 1882 | 25 Eylül 1885 | 2 yıl, 296 gün |
| Kıbrıslı Kamil Paşa | 25 Eylül 1885 | 4 Eylül 1891 | 5 yıl, 344 gün |
| Cevad Paşa | 4 Eylül 1891 | 8 Haziran 1895 | 3 yıl, 277 gün |
| Küçük Said Paşa (5. kez) | 8 Haziran 1895 | 1 Ekim 1895 | 115 gün |
| Kıbrıslı Kamil Paşa (2. kez) | 3 Ekim 1895 | 7 Kasım 1895 | 35 gün |
| Halil Rifat Paşa | 7 Kasım 1895 | 9 Kasım 1901 | 6 yıl, 2 gün |
| Küçük Said Paşa (6. kez) | 18 Kasım 1901 | 14 Ocak 1903 | 1 yıl, 57 gün |
| Avlonyalı Mehmed Ferid Paşa | 14 Ocak 1903 | 22 Temmuz 1908 | 5 yıl, 190 gün |
| Küçük Said Paşa (7. kez) | 22 Temmuz 1908 | 4 Ağustos 1908 | 13 gün |
| Kıbrıslı Kamil Paşa (3. kez) | 7 Ağustos 1908 | 14 Şubat 1909 | 191 gün |
| Hüseyin Hilmi Paşa | 14 Şubat 1909 | 13 Nisan 1909 | 58 gün |
| Ahmed Tevfik Paşa | 14 Nisan 1909 | 5 Mayıs 1909 | 21 gün |
| Yıl | Olay | Sonuç / taraflar |
|---|---|---|
| 1877 | Kuşatma: Plevne Savunması | Beş ay direnen Plevne düştü; Rus ordusuna İstanbul yolu açıldı |
| 1877 | Savaş: Şıpka Geçidi muharebeleri (1877) | Geçit Ruslara kaldı; Süleyman Paşa'nın taarruzları sonuç vermedi |
| 1878 | Antlaşma: Berlin Antlaşması | Osmanlı İmparatorluğu, Britanya İmparatorluğu, Avusturya-Macaristan, Fransa, Alman İmparatorluğu, İtalya Krallığı, Rus İmparatorluğu |
| 1878 | Antlaşma: Kıbrıs Konvansiyonu | |
| 1878 | Antlaşma: Ayastefanos Antlaşması | Osmanlı Devleti, Rusya İmparatorluğu |
| 1878 | İsyan: Çırağan Vakası (1878) | Baskın bastırıldı; Ali Suavi öldürüldü |
| 1879 | Antlaşma: İstanbul Antlaşması | |
| 1882 | Olay: Mısır'ın İngiliz işgali | İngiltere Mısır'ı fiilen işgal etti; Osmanlı hükümranlığı kâğıt üzerinde kaldı |
| 1885 | İsyan: Doğu Rumeli ayaklanması | Bulgaristan Prensliği Osmanlı'ya bağlı özerk Doğu Rumeli vilayetini topraklarına kattı |
| 1897 | Antlaşma: Yunanistan'la İstanbul Antlaşması | Osmanlı Devleti, Yunanistan Krallığı |
| 1903 | İsyan: İlinden Ayaklanması | Osmanlı kuvvetlerince bastırıldı; Rusya ile Avusturya-Macaristan'ın Mürzsteg reform paketiyle (Eylül 1903) Makedonya'ya Avrupa denetimi getirildi |
| 1909 | İsyan: 31 Mart Vakası | Selanik'ten gelen Hareket Ordusu İstanbul'u ele geçirdi (24 Nisan); Meclis II. Abdülhamid'i tahttan indirdi ve V. Mehmed Reşad'ı tahta çıkardı (27 Nisan 1909) |
Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.
1909'da tahttan indirildi, Selanik'e sürüldü, sonra Beylerbeyi Sarayı'nda göz hapsine alındı; 1918'de plörezi hastalığından öldü.
| Yıl | Bölge | Olay | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1877 | − Morava Sırbistanı (Niş–Kruşevac) | Sırbistan 93 Harbi'ne yeniden girerek tabiiyeti fiilen bitirdi (Aralık 1877); Berlin Antlaşması (1878) bağımsızlığı tanıdı | TDV İA, “SIRBİSTAN” |
| 1877 | − Kuzey Dobruca (Köstence–Tulça) | 93 Harbi — Rus ordusu Dobruca'ya girdi (Haziran 1877); Berlin Antlaşması (1878) Kuzey Dobruca'yı Romanya'ya verdi | TDV İA, “DOBRUCA” |
| 1877 | − Kars–Ardahan–Artvin | 93 Harbi — Kars düştü (18 Kasım 1877); Berlin Antlaşması (1878) Kars, Ardahan ve Batum'u Rusya'ya bıraktı | TDV İA, “KARS” |
| 1878 | − Karadağ | 93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1878) — Karadağ'ın bağımsızlığı | TDV İA, “ABDÜLHAMİD II” |
| 1878 | − Batum (Acara) | 93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1878) — Batum Rusya'ya | TDV İA, “ABDÜLHAMİD II” |
| 1878 | − Tuna Bulgaristanı | 93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1878) — Bulgaristan Prensliği kuruldu; antlaşmadaki vergiyi hiç ödemedi, asker vermedi (bağımsızlık ilanı 1908). Doğu Rumeli 1885'e dek Osmanlı'ya bağlı özerk vilayetti | TDV İA, “BULGARİSTAN” |
| 1878 | − Güney Dobruca (Hacıoğlu Pazarcık–Silistre) | 93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1878) — Silistre ve Hacıoğlu Pazarcık Bulgaristan Prensliği'ne geçti | TDV İA, “BULGARİSTAN” |
| 1878 | − Bosna | Berlin Antlaşması (1878) — Avusturya-Macaristan işgal etti ve yönetti; kâğıt üzerinde kalan Osmanlı egemenliği 1908 ilhakıyla bitti | TDV İA, “BOSNA-HERSEK” |
| 1878 | − Hersek | Berlin Antlaşması (1878) — Avusturya-Macaristan işgal etti ve yönetti; kâğıt üzerinde kalan Osmanlı egemenliği 1908 ilhakıyla bitti | TDV İA, “BOSNA-HERSEK” |
| 1878 | − Kıbrıs | Kıbrıs Konvansiyonu (1878) ile ada İngiliz yönetimine geçti; kâğıt üzerindeki Osmanlı egemenliği İngiltere'nin ilhakıyla (5 Kasım 1914) bitti | TDV İA, “KIBRIS” |
| 1881 | − Tunus | Bardo Antlaşması (1881) — Fransız himayesi | TDV İA, “ABDÜLHAMİD II” |
| 1881 | − Tesalya (Yenişehir–Tırhala–Arta) | İstanbul Sözleşmesi (1881) — Berlin Kongresi kararı doğrultusunda Tesalya ve Arta Yunanistan'a | TDV İA, “TESALYA” |
| 1882 | − Mısır | İngiliz işgali (Tel-el-Kebir, Eylül 1882) — yönetim fiilen İngiltere'ye geçti; kâğıt üzerindeki Osmanlı egemenliği İngiliz himayesinin ilanıyla (18 Aralık 1914) bitti | TDV İA, “MISIR” |
| 1882 | − Habeş–Sevakin (Kızıldeniz kıyısı) | 1865'ten beri Mısır'a bağlıydı; Mısır'la birlikte İngiliz denetimine girdi (1882), Massava 1885'te İtalya'ya geçti | TDV İA, “HABEŞ EYALETİ” |
| 1885 | − Doğu Rumeli (Filibe–İslimye) | Berlin Antlaşması (1878) ile Osmanlı'ya bağlı özerk Doğu Rumeli vilayeti (Filibe, İslimye, Eski Zağra, Tatarpazarcığı, Burgaz ve Hasköy sancakları) kuruldu; Bulgaristan Prensliği 1885'te vilayeti topraklarına kattı (TDV, Bulgaristan) | TDV İA, “BULGARİSTAN” |
| 1898 | − Girit | Girit ayaklanması ve büyük devletlerin müdahalesi — Osmanlı askeri adadan çekildi, özerk Girit Devleti kuruldu (1898); Londra ve Bükreş antlaşmalarıyla Yunanistan'a (1913) | TDV İA, “GİRİT” |
Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: II. Abdülhamid dönemi haritası.
Atıf: Padişahlar Atlası, “II. Abdülhamid Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1876–1909)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/ii-abdulhamid/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları
Bu sayfadaki terimler: Beylerbeyi · Sancak
Bu dönemin sadrazamları: Midhat Paşa · Küçük Said Paşa · Kıbrıslı Kamil Paşa · Ahmed Tevfik Paşa
Bu dönemin eserleri: Orhan Gazi Camii · Hüdavendigar Külliyesi · Kutlu Bey Camii · Kapalıçarşı · Cihangir Camii · Sultan Murad Türbesi · Yıldız Sarayı · Teşvikiye Camii · Beylerbeyi Sarayı · Çırağan Sarayı · Bahariye Mevlevihanesi · Bayraklı Camii · tümü (14) →
Bu dönemin hanedan kadınları: Pertevniyal Valide Sultan
Devlet teşkilatı: Sadaret ve Babıali · Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi