TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 37 / 39 · padişah

II. Abdülhamid portresi

Fotoğraf — 1899

II. Abdülhamid

Paylaş: WhatsApp · X

Doğum 1842 · Ölüm 1918 · Saltanat 1876–1909 (33 yıl) · Tahta çıkış 1876, 34 yaşında · Saltanatın sonu: Tahttan indirildi (hal') · Başkent: İstanbul

Tuğrası
II. Abdülhamid tuğrası

Otuz üç yıllık saltanatı hem en büyük toprak kaybını hem de en yoğun okul, demiryolu ve telgraf yatırımını içerir. Anayasayı ilan edip askıya alması, merkezî istihbarata dayalı yönetimi ve 93 Harbi'nin faturası onu Osmanlı tarihinin en tartışmalı padişahı yapar.

Haritada II. Abdülhamid dönemini aç

▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok

İlginç bilgi

Şam’dan Medine’ye uzanan Hicaz Demiryolu’nu yaptırdı. Tahttan indirilip Selanik’e gönderildikten sonra Alatini Köşkü’nde vaktini marangozluk ve demircilikle geçirdi.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ABDÜLHAMİD II” maddesi

◆ Osmanlı armasının bugün bilinen son biçimi onun isteğiyle 1882'de düzenlendi. Osmanlı armasını parça parça, üç boyutlu inceleyin →

Hayatı

Şehzadeliği

Abdülhamid 21 Eylül 1842'de doğdu. Babası Abdülmecid, annesi Tirimüjgan Kadınefendi'dir. On bir yaşında annesini kaybedince, babasının emriyle hiç çocuğu olmayan Piristu Kadınefendi ona annelik etti. Özel hocalardan ders aldı. Amcası Abdülaziz onun serbest bir ortamda yetişmesine imkân verdi ve onu Mısır ve Avrupa seyahatlerine götürdü.

Şehzadeliğini oldukça serbest geçirdi; ekonomiyle ilgilendi, çiftliğinde tarım ve hayvancılık yaptı ve TDV maddesine göre tahta çıktığında serveti 100.000 altını aşıyordu. Marangozluğa merakı ömür boyu sürdü.

Kanun-ı Esasi ve 93 Harbi

Anayasaya dayalı meşruti bir yönetim kurmak isteyen ve bu yüzden Abdülaziz ile V. Murad'ı tahttan indiren Midhat Paşa ve arkadaşlarıyla anlaşan Abdülhamid, 31 Ağustos 1876'da tahta çıktı. Devlet en bunalımlı günlerindeydi. 23 Aralık 1876'da, Avrupa devletlerinin İstanbul'da toplandığı gün, Osmanlı Devleti'nin ilk anayasası Kanun-ı Esasi yüz bir pare top atışıyla ilan edildi. Kısa süre sonra Midhat Paşa görevden alınıp 5 Şubat 1877'de yurt dışına sürüldü; ilk Osmanlı Meclis-i Mebusanı ise seçimlerin ardından 19 Mart 1877'de padişah tarafından açıldı.

Nisan 1877'de Rusya savaş açtı; Rumenler, Sırplar, Karadağlılar ve Bulgarlar Rusya'nın yanında yer aldı. Plevne'de Gazi Osman Paşa'nın, doğuda Gazi Ahmed Muhtar Paşa'nın direnişine rağmen savaş kaybedildi ve Ruslar İstanbul'a yaklaştı. Abdülhamid, anayasanın kendisine tanıdığı yetkiye dayanarak 13 Şubat 1878'de Meclis-i Mebusan'ı süresiz tatil etti. 3 Mart 1878 Ayastefanos Antlaşması, İngiltere'nin itirazıyla Berlin Kongresi'nde yeniden düzenlendi. Bu süreçte Kıbrıs'ın yönetimi geçici olarak İngiltere'ye bırakıldı; Berlin Antlaşması ile Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu, Bosna-Hersek'in yönetimi Avusturya'ya geçti.

Otuz yıllık mutlak yönetim

Meclis kapandıktan sonra devlet yönetimi giderek Yıldız Sarayı'nda, padişahın elinde toplandı. TDV maddesine göre önceki iki padişahın tahttan indirilmesi onda, kendisinin de indirileceği şüphesini sabit bir fikir hâline getirmişti; 1878'deki Çırağan baskınları bu kaygıyı artırdı. Olan biten her şeyden haberdar olmak için güçlü bir hafiye (jurnal) teşkilatı kurdu ve basına sıkı sansür uyguladı.

Dışarıda kayıplar sürdü: 1881'de Fransa Tunus'a, 1882'de İngiltere Mısır'a el koydu; 1885'te Bulgarlar Doğu Rumeli'yi aldı. Osmanlı borçları için 20 Aralık 1881 Muharrem Kararnamesi ile Düyun-ı Umumiye idaresi kuruldu ve devlet gelirlerinin bir bölümü alacaklıların yönetimine bırakıldı. Abdülhamid, Arap milliyetçiliğini yaymaya ve halifeliği tartışmaya açmaya yönelik girişimlere karşı halifelik makamını öne çıkaran bir “İslam birliği” siyaseti izledi. Şam'dan Medine'ye uzanan Hicaz Demiryolu bu siyasetin simgesi oldu. 1897'de Yunanistan ile yapılan savaş kazanıldı.

Okullar, demiryolları, hastaneler

Saltanatının en kalıcı izleri eğitimde görüldü. TDV maddesine göre Batı tarzı ilk ve orta öğretim bu dönemde yaygınlaştı: bütün vilayetlerde ve sancakların çoğunda rüşdiyeler, yalnız İstanbul'da çok sayıda idadi açıldı; uzman memur yetiştirmek için Mekteb-i Mülkiyye, Mekteb-i Hukuk, Sanayi-i Nefise Mektebi, Hendese-i Mülkiyye, Maliye ve Ticaret mektepleri, Halkalı Ziraat Mekteb-i Alisi, dilsizler ve görme engelliler okulu, kız sanayi mektepleri gibi yüksek ve mesleki okullar kuruldu; fen ve edebiyat fakülteleriyle Darülfünun yeniden açıldı. Tıbbiye'de öğretim dili Fransızcadan Türkçeye çevrildi; Haydarpaşa Tıbbiyesi, kendi parasıyla yaptırdığı Şişli Etfal Hastanesi ve masraflarının bir kısmını kesesinden karşıladığı Darülaceze kuruldu. Müze-i Hümayun (bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri), Askerî Müze, Kütübhane-i Umumi-yi Osmani (Beyazıt Devlet Kütüphanesi) ile Yıldız Arşivi ve Kütüphanesi de onun kurduğu kültür kurumlarıdır. Bütün ülkede ticaret, ziraat ve sanayi odaları açıldı; ilk kez bir nüfus yazımı (tahrir-i nüfus) teşkilatı kuruldu.

Almanya'nın malî desteğiyle 1888'de Haydarpaşa-İzmit hattını Ankara'ya kadar uzatma işine girişildi, 1902'de Bağdat demiryolunun imtiyazı verildi. Anadolu'da şose yollar yapıldı; Hicaz ve Basra'ya kadar telgraf hatları çekildi. İmparatorluğun şehirlerini gösteren çok değerli fotoğraf albümleri hazırlattı; bu albümler bugün İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndedir. Söğüt'ü imar ettirip Osman Gazi ve Ertuğrul Gazi'ye ait türbe ve mezarları onarttı.

İkinci Meşrutiyet, tahttan indirilme ve ölümü

Makedonya'da örgütlenen İttihat ve Terakki'ye bağlı subayların baskısıyla Abdülhamid 23 Temmuz 1908'de Kanun-ı Esasi'yi yeniden yürürlüğe koydu; İkinci Meşrutiyet başladı. Ekim 1908'de Avusturya Bosna-Hersek'i ilhak etti, Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Girit Yunanistan'a bağlandığını açıkladı. 13 Nisan 1909'da (Rumi takvimle 31 Mart) İstanbul'da büyük bir ayaklanma çıktı; Selanik'ten gelen Hareket Ordusu 23-24 Nisan gecesi İstanbul'a girip isyanı bastırdı ve Abdülhamid 27 Nisan 1909'da tahttan indirildi.

Aynı gece eşyasını bile alamadan birkaç bavulla Selanik'e gönderildi ve Alatini Köşkü'ne yerleştirildi; vaktini marangozluk ve demircilikle geçirdi. Balkan Savaşı'nda Selanik tehlikeye girince 1 Kasım 1912'de İstanbul'a getirilip Beylerbeyi Sarayı'na yerleştirildi. 10 Şubat 1918'de öldü ve Divanyolu'ndaki II. Mahmud Türbesi'ne gömüldü. TDV maddesi, saltanatında aleyhinde yazan pek çok aydının bu son yıllarda onun değerini daha iyi anladığını belirtir; otuz üç yıllık saltanatı bugün de en çok tartışılan dönemlerden biridir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Abdülhamid II” (Cevdet Küçük); Mahmud Celaleddin Paşa, Tahsin Paşa'nın Yıldız Hatıraları, Ali Fuad Türkgeldi, Ayşe Osmanoğlu'nun hatıraları ve Osmanlı arşiv belgeleri bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.

O sırada dünyada

Çağdaş hükümdarlar

  • VictoriaBirleşik Krallık Kraliçesi, Hindistan İmparatoriçesi · 1837–1901Altmış üç yıllık saltanatıyla çağına adını veren kraliçe
  • II. WilhelmAlman İmparatoru, Prusya Kralı · 1888–1918Bismarck'ı görevden alıp güçlü bir donanma kuran imparator
  • II. NikolaRusya İmparatoru · 1894–19171905 ve 1917 devrimlerini yaşayan son Rus çarı
  • Franz JosephAvusturya İmparatoru, Macaristan Kralı · 1848–1916Üçlü İttifak'ın kurucularından, uzun ömürlü Habsburg imparatoru
  • MeijiJaponya İmparatoru · 1867–1912Meiji Anayasası döneminde Japonya'yı büyük güç yapan imparator
  • GuangxuÇin İmparatoru (Qing hanedanı) · 1875–19081898'de Yüz Gün Reformu'nu başlatan Qing imparatoru
  • Nasıreddin Şahİran Şahı (Kaçar hanedanı) · 1848–1896Tütün imtiyazına karşı ulusal boykotla karşılaşan, 1896'da öldürülen şah

Dünyada neler oluyordu?

  1. 1879
    Thomas Edison, akkor ampule dayalı aydınlatma sistemini ilk kez halka gösterdi.
  2. 1895
    Wilhelm Röntgen, X ışınlarını keşfetti.
  3. 1898
    Çin'de İmparator Guangxu'nun Yüz Gün Reformu, Cixi'nin darbesiyle sona erdi.
  4. 1903
    Wright kardeşler, Kitty Hawk'ta motorlu uçakla ilk uçuşu gerçekleştirdi.
  5. 1905
    Rusya'da 1905 Devrimi patlak verdi; Çar II. Nikola seçilmiş bir meclis olan Duma'yı kabul etti.

Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] · nps.gov [1] · aps.org [1] · airandspace.si.edu [1]

Ailesi

BabasıI. Abdülmecid
AnnesiTirimüjgan Kadın (üvey annesi Rahime Perestu Sultan tarafından büyütüldü)
EşleriNazikeda Kadın, Bedrifelek Kadın, Bidar Kadın, Müşfika Kadın, Peyveste Kadın, Fatma Pesend Kadın (çok sayıda)
ÇocuklarıMehmed Selim, Abdülkadir, Ahmed Nuri, Mehmed Burhaneddin, Abdürrahim, Mehmed Abid, Zekiye Sultan, Naime Sultan, Şadiye Sultan, Ayşe Sultan (çok sayıda)

Önemli işleri

Antlaşmalar

Sadrazamları (veziriazamlar)

AdGöreve gelişAyrılışSüre
Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (4. kez)12 Mayıs 187619 Aralık 1876221 gün
Midhat Paşa (2. kez)19 Aralık 18765 Şubat 187748 gün
İbrahim Edhem Paşa5 Şubat 187711 Ocak 1878340 gün
Ahmed Hamdi Paşa11 Ocak 18784 Şubat 187824 gün
Ahmed Vefik Paşa4 Şubat 187818 Nisan 187873 gün
Sadık Mehmed Paşa18 Nisan 187828 Mayıs 187840 gün
Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (5. kez)28 Mayıs 18784 Haziran 18787 gün
Saffet Mehmed Esad Paşa4 Haziran 18784 Aralık 1878183 gün
Tunuslu Hayreddin Paşa4 Aralık 187829 Temmuz 1879237 gün
Arifi Ahmed Paşa29 Temmuz 187918 Ekim 187981 gün
Küçük Said Paşa18 Ekim 18799 Haziran 1880235 gün
Mehmed Kadri Paşa9 Haziran 188012 Eylül 188095 gün
Küçük Said Paşa (2. kez)12 Eylül 18802 Mayıs 18821 yıl, 232 gün
Abdurrahman Nureddin Paşa2 Mayıs 188212 Temmuz 188271 gün
Küçük Said Paşa (3. kez)12 Temmuz 18821 Aralık 1882142 gün
Ahmed Vefik Paşa (2. kez)1 Aralık 18823 Aralık 18822 gün
Küçük Said Paşa (4. kez)3 Aralık 188225 Eylül 18852 yıl, 296 gün
Kıbrıslı Kamil Paşa25 Eylül 18854 Eylül 18915 yıl, 344 gün
Cevad Paşa4 Eylül 18918 Haziran 18953 yıl, 277 gün
Küçük Said Paşa (5. kez)8 Haziran 18951 Ekim 1895115 gün
Kıbrıslı Kamil Paşa (2. kez)3 Ekim 18957 Kasım 189535 gün
Halil Rifat Paşa7 Kasım 18959 Kasım 19016 yıl, 2 gün
Küçük Said Paşa (6. kez)18 Kasım 190114 Ocak 19031 yıl, 57 gün
Avlonyalı Mehmed Ferid Paşa14 Ocak 190322 Temmuz 19085 yıl, 190 gün
Küçük Said Paşa (7. kez)22 Temmuz 19084 Ağustos 190813 gün
Kıbrıslı Kamil Paşa (3. kez)7 Ağustos 190814 Şubat 1909191 gün
Hüseyin Hilmi Paşa14 Şubat 190913 Nisan 190958 gün
Ahmed Tevfik Paşa14 Nisan 19095 Mayıs 190921 gün

Savaşları ve antlaşmaları

YılOlaySonuç / taraflar
1877Kuşatma: Plevne SavunmasıBeş ay direnen Plevne düştü; Rus ordusuna İstanbul yolu açıldı
1877Savaş: Şıpka Geçidi muharebeleri (1877)Geçit Ruslara kaldı; Süleyman Paşa'nın taarruzları sonuç vermedi
1878Antlaşma: Berlin AntlaşmasıOsmanlı İmparatorluğu, Britanya İmparatorluğu, Avusturya-Macaristan, Fransa, Alman İmparatorluğu, İtalya Krallığı, Rus İmparatorluğu
1878Antlaşma: Kıbrıs Konvansiyonu
1878Antlaşma: Ayastefanos AntlaşmasıOsmanlı Devleti, Rusya İmparatorluğu
1878İsyan: Çırağan Vakası (1878)Baskın bastırıldı; Ali Suavi öldürüldü
1879Antlaşma: İstanbul Antlaşması
1882Olay: Mısır'ın İngiliz işgaliİngiltere Mısır'ı fiilen işgal etti; Osmanlı hükümranlığı kâğıt üzerinde kaldı
1885İsyan: Doğu Rumeli ayaklanmasıBulgaristan Prensliği Osmanlı'ya bağlı özerk Doğu Rumeli vilayetini topraklarına kattı
1897Antlaşma: Yunanistan'la İstanbul AntlaşmasıOsmanlı Devleti, Yunanistan Krallığı
1903İsyan: İlinden AyaklanmasıOsmanlı kuvvetlerince bastırıldı; Rusya ile Avusturya-Macaristan'ın Mürzsteg reform paketiyle (Eylül 1903) Makedonya'ya Avrupa denetimi getirildi
1909İsyan: 31 Mart VakasıSelanik'ten gelen Hareket Ordusu İstanbul'u ele geçirdi (24 Nisan); Meclis II. Abdülhamid'i tahttan indirdi ve V. Mehmed Reşad'ı tahta çıkardı (27 Nisan 1909)

Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.

Ölümü

1909'da tahttan indirildi, Selanik'e sürüldü, sonra Beylerbeyi Sarayı'nda göz hapsine alındı; 1918'de plörezi hastalığından öldü.

Toprak değişimi

YılBölgeOlayKaynak
1877− Morava Sırbistanı (Niş–Kruşevac)Sırbistan 93 Harbi'ne yeniden girerek tabiiyeti fiilen bitirdi (Aralık 1877); Berlin Antlaşması (1878) bağımsızlığı tanıdıTDV İA, “SIRBİSTAN”
1877− Kuzey Dobruca (Köstence–Tulça)93 Harbi — Rus ordusu Dobruca'ya girdi (Haziran 1877); Berlin Antlaşması (1878) Kuzey Dobruca'yı Romanya'ya verdiTDV İA, “DOBRUCA”
1877− Kars–Ardahan–Artvin93 Harbi — Kars düştü (18 Kasım 1877); Berlin Antlaşması (1878) Kars, Ardahan ve Batum'u Rusya'ya bıraktıTDV İA, “KARS”
1878− Karadağ93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1878) — Karadağ'ın bağımsızlığıTDV İA, “ABDÜLHAMİD II”
1878− Batum (Acara)93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1878) — Batum Rusya'yaTDV İA, “ABDÜLHAMİD II”
1878− Tuna Bulgaristanı93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1878) — Bulgaristan Prensliği kuruldu; antlaşmadaki vergiyi hiç ödemedi, asker vermedi (bağımsızlık ilanı 1908). Doğu Rumeli 1885'e dek Osmanlı'ya bağlı özerk vilayettiTDV İA, “BULGARİSTAN”
1878− Güney Dobruca (Hacıoğlu Pazarcık–Silistre)93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1878) — Silistre ve Hacıoğlu Pazarcık Bulgaristan Prensliği'ne geçtiTDV İA, “BULGARİSTAN”
1878− BosnaBerlin Antlaşması (1878) — Avusturya-Macaristan işgal etti ve yönetti; kâğıt üzerinde kalan Osmanlı egemenliği 1908 ilhakıyla bittiTDV İA, “BOSNA-HERSEK”
1878− HersekBerlin Antlaşması (1878) — Avusturya-Macaristan işgal etti ve yönetti; kâğıt üzerinde kalan Osmanlı egemenliği 1908 ilhakıyla bittiTDV İA, “BOSNA-HERSEK”
1878− KıbrısKıbrıs Konvansiyonu (1878) ile ada İngiliz yönetimine geçti; kâğıt üzerindeki Osmanlı egemenliği İngiltere'nin ilhakıyla (5 Kasım 1914) bittiTDV İA, “KIBRIS”
1881− TunusBardo Antlaşması (1881) — Fransız himayesiTDV İA, “ABDÜLHAMİD II”
1881− Tesalya (Yenişehir–Tırhala–Arta)İstanbul Sözleşmesi (1881) — Berlin Kongresi kararı doğrultusunda Tesalya ve Arta Yunanistan'aTDV İA, “TESALYA”
1882− Mısırİngiliz işgali (Tel-el-Kebir, Eylül 1882) — yönetim fiilen İngiltere'ye geçti; kâğıt üzerindeki Osmanlı egemenliği İngiliz himayesinin ilanıyla (18 Aralık 1914) bittiTDV İA, “MISIR”
1882− Habeş–Sevakin (Kızıldeniz kıyısı)1865'ten beri Mısır'a bağlıydı; Mısır'la birlikte İngiliz denetimine girdi (1882), Massava 1885'te İtalya'ya geçtiTDV İA, “HABEŞ EYALETİ”
1885− Doğu Rumeli (Filibe–İslimye)Berlin Antlaşması (1878) ile Osmanlı'ya bağlı özerk Doğu Rumeli vilayeti (Filibe, İslimye, Eski Zağra, Tatarpazarcığı, Burgaz ve Hasköy sancakları) kuruldu; Bulgaristan Prensliği 1885'te vilayeti topraklarına kattı (TDV, Bulgaristan)TDV İA, “BULGARİSTAN”
1898− GiritGirit ayaklanması ve büyük devletlerin müdahalesi — Osmanlı askeri adadan çekildi, özerk Girit Devleti kuruldu (1898); Londra ve Bükreş antlaşmalarıyla Yunanistan'a (1913)TDV İA, “GİRİT”

Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: II. Abdülhamid dönemi haritası.

Atıf: Padişahlar Atlası, “II. Abdülhamid Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1876–1909)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/ii-abdulhamid/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları

Bu sayfadaki terimler: Beylerbeyi · Sancak

Bu dönemin sadrazamları: Midhat Paşa · Küçük Said Paşa · Kıbrıslı Kamil Paşa · Ahmed Tevfik Paşa

Bu dönemin eserleri: Orhan Gazi Camii · Hüdavendigar Külliyesi · Kutlu Bey Camii · Kapalıçarşı · Cihangir Camii · Sultan Murad Türbesi · Yıldız Sarayı · Teşvikiye Camii · Beylerbeyi Sarayı · Çırağan Sarayı · Bahariye Mevlevihanesi · Bayraklı Camii · tümü (14) →

Bu dönemin hanedan kadınları: Pertevniyal Valide Sultan

Devlet teşkilatı: Sadaret ve Babıali · Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi

Bizi takip edin: YouTubeInstagramTikTok