01 / 13
Kalkan
Armanın merkezi. 1905 tarifnamesine göre kalkan “eski bir savunma silahı”dır; Batı armalarında olduğu gibi bütün kompozisyon onun çevresine kurulur.
Osmanlı Devleti'nin arması 19. yüzyılda Batılı arma geleneğine göre çizildi; bugün bilinen biçimi 17 Nisan 1882'de II. Abdülhamid'in isteğiyle yapılan düzenlemeyle ortaya çıktı. Aşağı kaydırın: on üç parça tek tek gelsin, anlamını okuyun, arma birleşsin.
Bu sürümde parçaların görünümü, armanın gerçek malzemelerden yapılmış hâli düşünülerek yapay zekâyla üretilmiş fotogerçekçi bir yorumdur.
Armanın merkezi. 1905 tarifnamesine göre kalkan “eski bir savunma silahı”dır; Batı armalarında olduğu gibi bütün kompozisyon onun çevresine kurulur.
Kalkanın tam üstünde padişahın serpuşu durur. Avrupa armalarında burada taç bulunur; Osmanlı padişahlarının taç takma geleneği olmadığı için armayı ilk çizen Charles Young tacın yerine sarılı bir fes, yani saltanat kavuğu koydu. Üstündeki sorguç da bir padişahlık alâmetidir.
Kavuğun yukarısında, güneşi temsil eden altın ışıklar açılır. Tarifnamedeki adı şuâ-yı zerrîn, yani “altın ışıklar”dır.
Altın ışıkların ortasında padişahın tuğrası yer alır. Osmanlılar ilk dönemlerde ayrı bir arma kullanmamış, devleti sultanın tuğrasıyla temsil etmişti; yeni armada da tuğra en tepeye yerleşti.
Tuğrayı alttan kavrayan hilalin içinde şu ibare okunur: el-Müstenidü bi-tevfîkâti'r-Rabbâniyye Melikü'd-Devleti'l-Osmâniyye, yani “Allah'ın yardım ve güvenine dayanan Osmanlı Devleti'nin hükümdarı.”
Kalkanın iki yanında, serpuşa yakın birer mızrak durur. Mızrakların hemen yanında bir kırmızı, bir yeşil sancak, püskülleriyle birlikte çapraz olarak toplanmıştır.
Bir yanda eski silahlar: tek ve çift taraflı teber, kargı, piyade ve süvari kılıcı, top ve gülleler, zırh (çizimlerde çoğu zaman bir boruya benzer) ve tomar, yani gülle sürgüsü. Aralarındaki aşiret kılıcı, devleti kuran Kayı boyunu temsil eder.
Öbür yanda yeni silahlar: süngülü tüfek, tek ağızlı teber ve revolver. Altta gemilere ait lenger, yani çapa. Böylece kara ve deniz kuvvetlerinin eski ve yeni silahları birlikte gösterilir.
Bir hükümdarlık sembolü olan âsâya asılı terazi adaleti temsil eder. Kefelerin altındaki kitaplar, şer'î hükümleri ve düzenlemeleri içinde toplayan kanunnâmelerdir.
Bir vazodan taşan çiçekler. Tarifnameye göre dostluk ve samimiyeti temsil eder. Vazo aslında bolluğun ve bereketin sembolü sayılan bereket boynuzudur.
Armanın kaidesini kıvrım kıvrım altın nakışlar oluşturur. Devletin nişanları bu nakışlara asılır.
Kaideyle kalkan arasındaki boşlukta, ortada askerlere mahsus boru (borazan); yanlarında ok kılıfı, meşale ve oklar yer alır.
Nakışlara asılı beş devlet nişanı: II. Mahmud'un İftihar madalyası ile Mecîdî (1851), Osmânî (1862), İmtiyaz (1876) ve kadınlara verilen Şefkat (1878) nişanları.
Bütün parçalar yerinde. Tarifnamenin özetiyle: kara ve deniz kuvvetlerinin eski ve yeni silahları, sancaklar, kanunnâmeler, adaleti temsil eden terazi, dostluğu temsil eden çiçekler ve devlet nişanları.
Kırım Savaşı'nın ardından imzalanan Paris Antlaşması'yla (30 Mart 1856) Osmanlı Devleti, Avrupa devletler topluluğuna dahil edildi.
Kraliçe Victoria, Windsor Sarayı'ndaki Saint George salonuna konacak armalar arasında Osmanlı armasını da istedi. Osmanlı Devleti'nin bir arması olmadığı anlaşılınca arma uzmanı Sir Charles Young görevlendirildi; Young İstanbul'a gelip araştırma yaptı.
Londra Sefiri Kostaki Bey, Young'ın çizimlerini İstanbul'a gönderdi. Sultan Abdülmecid armayı birkaç küçük değişiklikle kabul etti.
II. Abdülhamid'in isteğiyle armada yeni düzenlemeler yapıldı. Bu son biçimde 1850 tarihli Tanzimat Madalyası'nın etkisi görülür: bereket boynuzu, terazi ve silahlar o madalyanın ön yüzünden geldi.
Avusturya sefaretinin armanın anlamını sorması üzerine hiçbir dairede bilgi bulunmadığı anlaşıldı. Miralay Neşet Bey başkanlığındaki heyet armanın renkli şeklini ve tarifnamesini hazırladı (7 Aralık 1905); Sadrazam Ferid Paşa 6 Mart 1906'da resmî dairelere gönderdi.
Kaynaklar: Selman Can, “Osmanlı Arması’nın Oluşumu ve Unsurları”, Türklük Bilgisi Araştırmaları 24 (2000), s. 77–90 (1905 tarifnamesi ve Osmanlı arşiv belgeleri); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Arma” maddesi.
Çizim: Wikimedia Commons (kamu malı); parçalara ayırma ve üç boyutlu kabartma Padişahlar Atlası'nındır. Fotogerçekçi görünüm: yapay zekâ (Google Gemini) ile üretilmiş yorum; gerçek bir nesnenin fotoğrafı değildir. padisahlaratlasi.com
.svg){kind=link}