TRENDEFRARPadişahlar Atlası · 25 / 39 · padişah
Temsilî portre (sonradan yapılmış) — ressamı ve tarihi belirsiz

Karlofça'yı imzalayan padişah. Osmanlı ilk kez savaş masasında toprak verdi; bu antlaşma gerileme devrinin resmî başlangıcı sayılır ve devletin kendini Avrupa karşısında konumlandırma biçimini kalıcı olarak değiştirdi.
Haritada II. Mustafa dönemini aç▶ Bu padişahın 1 dakikalık videosu: YouTube · Instagram · TikTok
Tahta çıkar çıkmaz, babasından beri padişahların eğlenceye dalmasının yenilgilere yol açtığını yazdı ve ataları gibi ordunun başında bizzat sefere çıkacağını ilan etti; sözünü tutup seferlere kendisi katıldı.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MUSTAFA II” maddesi
Mustafa 2 Haziran 1664'te Edirne'de doğdu; doğumu yedi gün yedi gece şenlikle kutlandı. Babası IV. Mehmed, annesi Gülnuş Emetullah Sultan'dır. Beş yaşında ilk dersini Vani Mehmed Efendi'den aldı ve onun tavsiyesiyle, ileride devlet işlerinde çok etkili olacak Seyyid Feyzullah Efendi'nin öğrencisi oldu. Babası 1672'de Lehistan seferine çıktığında onunla Babadağı'na kadar gitti; 1675'te kardeşi Ahmed ile birlikte Edirne'de görkemli bir sünnet düğünü yapıldı.
Babası 1687'de tahttan indirilince amcalarının saltanatı boyunca sarayda gözetim altında yaşadı. Babası tahttan indirilirken (1687) ve II. Süleyman ölünce (1691) tahta onun geçmesi gündeme geldiyse de her seferinde amcaları tercih edildi.
II. Ahmed ölünce Mustafa, hanedanın en büyüğü sıfatıyla Edirne Sarayı'nda Ortakapı önüne taht kurdurup sadrazamı ve şeyhülislamı beklemeden padişahlığını ilan etti (6 Şubat 1695). Otuz bir yaşındaydı. 1683'te Viyana kuşatmasıyla başlayan çok cepheli savaş bütün hızıyla sürüyordu.
Tahta çıkar çıkmaz sadrazama yazdığı hatt-ı hümayunda, padişahlar zevk ve eğlenceye daldıkça devletin kötüye gittiğini söyleyip ataları gibi ordunun başında bizzat sefere çıkacağını bildirdi. Devletin denetimini kendi eline almak için bir süredir düzenli toplanmayan Divan-ı Hümayun'un haftada dört gün çalışmasını emretti. Hocası Feyzullah Efendi'yi şeyhülislam yaptı. İlk seferinde Lipova ve çevresi alındı; 27 Ağustos 1696'da Tımışvar yakınında Ulaş'ta Avusturyalıları yendi. Bu zaferler üzerine ona “gazi” unvanı verildi. Aynı dönemde Sakız adası geri alındı ve Edirne'de şenliklerle kutlandı; Kaptanıderya Mezemorta Hüseyin Paşa'nın donanması da Sakız çevresinde, Mora'da, Bozcaada önlerinde ve Andros adası yakınında Venediklilere karşı zaferler kazandı. Ama 1696'da Rus Çarı I. Petro'nun ikinci kuşatmasına dayanamayan Azak kalesi Ruslara teslim oldu.
İki zaferin verdiği güvenle Avusturya'nın barış teklifini reddeden Mustafa, Ağustos 1697'de üçüncü seferine çıktı. Belgrad'da yapılan savaş meclisinde Amcazade Hüseyin Paşa'nın Varadin'e yürünmesi önerisi kabul görmedi; ordu, birçok nehir ve bataklık aşılarak uzaktaki Tımışvar yönüne gitti. Zenta'da Tisa nehri üzerine kurulan köprüden geçilirken Avusturya ordusu saldırdı; Sadrazam Elmas Mehmed Paşa'nın da öldüğü bu ağır yenilgiyi padişah nehrin öbür yakasından izledi.
Zenta'dan sonra Mustafa, babası gibi av eğlencelerine yöneldi. Savaşı bitirmek için İngiliz ve Hollanda elçilerinin aracılığı kabul edildi ve Belgrad yakınındaki Karlofça'da uzun görüşmeler yapıldı. 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması'yla on altı yıllık savaş sona erdi: Osmanlı Devleti Tımışvar dışındaki bütün Macaristan'ı Avusturya'ya, Mora'yı Venedik'e, Ukrayna ve Podolya'yı Lehistan'a bıraktı. 1700'de Rusya ile yapılan İstanbul Antlaşması'yla Azak da Rusya'ya geçti. Karlofça, Osmanlı'nın büyük toprakları bir antlaşmayla bıraktığı ilk barıştır.
Saltanatının son yıllarında devlet işlerinde en etkili kişi Şeyhülislam Feyzullah Efendi oldu; oğullarını ve yakınlarını önemli makamlara getirmesi büyük tepki doğurdu. Padişah da İstanbul'a pek uğramayıp Edirne'de oturuyordu. 1703 yazında, Gürcistan'a gönderilmek istenen cebecilerin birikmiş maaşlarını isteyerek ayaklanmasıyla başlayan isyan büyüdü; İstanbul'daki askerler, ulema ve esnaf Edirne'ye yürüdü. TDV maddesine göre Sadrazam Rami Mehmed Paşa, şeyhülislamı devirmek için isyanı el altından destekledi.
Ordudaki askerlerin de isyancılara katılmasıyla yalnız kalan Mustafa, 22 Ağustos 1703'te kardeşi Ahmed'in yanına gidip “Birader, kul seni padişah istemişler” diyerek tahtı ona bıraktı. Feyzullah Efendi isyancılar tarafından öldürüldü. Osmanlı tarihine “Edirne vakası” diye geçen bu olay, başkentin yeniden İstanbul'a dönmesiyle sonuçlandı.
Mustafa “İkbali” ve “Meftuni” mahlaslarıyla şiirler ve ilahiler yazdı; bunların bir kısmı bestelendi. Tahttan indirildikten yaklaşık beş ay sonra, muhtemelen 29 Aralık 1703'te çok sevdiği Edirne'de öldü. Bazı Batı kaynaklarına göre halk arasında zehirletildiği kanaati yaygındı. Naaşı İstanbul'a getirilip Yeni Cami'deki Turhan Sultan türbesine gömüldü. Oğulları I. Mahmud ve III. Osman sonradan padişah oldu.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mustafa II” (Abdülkadir Özcan); Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa'nın Nusretname'si, Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Raşid ve Dimitrie Kantemir bu maddenin başlıca kaynaklarıdır.
Kaynaklar: britannica.com [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12]
| Babası | IV. Mehmed |
|---|---|
| Annesi | Emetullah Rabia Gülnuş Sultan |
| Eşleri | Saliha Sultan, Şehsuvar Sultan, Alicenab Kadın |
| Çocukları | I. Mahmud, III. Osman, Şehzade Hasan, Şehzade Hüseyin, Safiye Sultan |
| Ad | Göreve geliş | Ayrılış | Süre |
|---|---|---|---|
| Sürmeli Ali Paşa | 12 Mart 1694 | 1 Mayıs 1695 | 1 yıl, 50 gün |
| Elmas Mehmed Paşa | 1 Mayıs 1695 | 11 Eylül 1697 | 2 yıl, 133 gün |
| Amcazade Hüseyin Paşa | 17 Eylül 1697 | 4 Eylül 1702 | 4 yıl, 352 gün |
| Daltaban Mustafa Paşa | 27 Eylül 1702 | Ocak 1703 | |
| Rami Mehmed Paşa | Ocak 1703 | 20 Ağustos 1703 |
| Yıl | Olay | Sonuç / taraflar |
|---|---|---|
| 1695 | Deniz savaşı: Koyun Adaları | Osmanlı filosu Sakız'ı geri aldı; Venedikliler adayı terk etti |
| 1696 | Kuşatma: Azak kuşatmaları ve Azak'ın kaybı (1695–1696) | 1695 kuşatması püskürtüldü; 1696'da kale Ruslara teslim oldu |
| 1697 | Savaş: Zenta | Osmanlı ordusu bozguna uğradı; Sadrazam Elmas Mehmed Paşa ve birçok beylerbeyi hayatını kaybetti |
| 1699 | Antlaşma: Karlofça Antlaşması | Osmanlı İmparatorluğu, Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu, Venedik Cumhuriyeti, Lehistan-Litvanya Birliği, Rus Çarlığı, İngiltere (arabulucu), Hollanda … |
| 1700 | Antlaşma: İstanbul Antlaşması | Osmanlı İmparatorluğu, Rus Çarlığı |
| 1703 | İsyan: Edirne Vakası | Şeyhülislam Feyzullah Efendi öldürüldü; II. Mustafa tahtı kardeşi III. Ahmed'e bıraktı (22 Ağustos 1703) |
Ayrıntılı bilgi kutuları sitedeki “Savaşlar ve Antlaşmalar” sekmesindedir; kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi.
1703 Edirne Vakası ile tahttan indirildi; dört ay sonra Topkapı Sarayı'nda öldü.
| Yıl | Bölge | Olay | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1696 | − Azak (Don ağzı) | Büyük Petro'nun ikinci Azak kuşatması — kale Temmuz 1696'da düştü; İstanbul Antlaşması (1700) Rusya'ya bıraktı | TDV İA, “MUSTAFA II” |
| 1699 | − Podolya (Kamaniçe) | Karlofça Antlaşması (1699) — Podolya ve Kamaniçe Lehistan'a | TDV İA, “MUSTAFA II” |
Bu dönemde el değiştiren topraklar ve onları getiren savaş ya da antlaşmalar haritada görülebilir: II. Mustafa dönemi haritası.
Atıf: Padişahlar Atlası, “II. Mustafa Dönemi: Harita, Savaşlar ve Fetihler (1695–1703)”, https://padisahlaratlasi.com/padisah/ii-mustafa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları
Bu sayfadaki terimler: Şehzade
Bu dönemin sadrazamları: Amcazade Hüseyin Paşa
Bu dönemin eserleri: Kapalıçarşı · Sidi Mahrez Camii
Bu dönemin hanedan kadınları: Gülnuş Emetullah Sultan
Bu dönemin payitahtı: Edirne
Doğru bilinen yanlışlar: Osmanlı 1683 Viyana bozgunundan sonra hemen mi çöktü?