TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Hanedan Kadınları
Hanedan kadını · II. Selim'in hasekisi, III. Murad'ın annesi, Valide Sultan, ö. 1583
Nurbanu Sultan'ın kökeni tartışmalıdır. Bir rivayete göre asıl adı Cecilia'dır; 1525–1530 yılları arasında Paros (Para) adasında, adanın Venedikli yöneticisi Nicolò Venier ile Baffo ailesinden Violante'nin kızı olarak doğmuş, 1537'de Barbaros Hayreddin Paşa'nın Adalar seferinde esir alınarak saraya cariye olarak sunulmuştur. İlhan Şahin, bu kimliğin bazı araştırmalarda yanlışlıkla gelini Safiye Sultan'a mal edildiğini; Venier ve Baffo bağlantısının ise yalnızca Şehzade Selim'in 1559'da Venedik'e gizli görevle gönderdiği Hasan Çavuş'un senatoya verdiği bilgilere dayandığını, başka bir kaynakla doğrulanmadığını belirtir.
Sonradan ortaya atıldığı anlaşılan bir başka rivayet onu Korfu'nun Assumati köyünden, 1537'de yedi yaşında esir düşen Kali adlı bir Rum kızı sayar; Korfu'nun soylu Quartani ailesinden geldiği de söylenmiştir. 1574'te Stephan Gerlach bile önce Korfu'dan esir alındığını, sonra Paroslu bir Rum olduğunu yazmıştır. Müellife göre bu bilgilerin hiçbiri gerçek kimliğini aydınlatmaya yetmez.
Güzelliği ve zekâsıyla öne çıktığı anlaşılan Nurbanu, büyük ihtimalle Selim'in 1543'te sancak beyi olarak Konya'ya gidişi sırasında onun haremine girdi ve bir süre sonra şehzadenin ilk çocuğu olan kızı doğurdu. 1546'da Manisa'da tahtın varisi Murad'ı dünyaya getirdi; Şah, Gevherhan ve İsmihan adlı üç kızı daha oldu. Selim'in kardeşi Bayezid'le mücadelesi sırasında Venedikli kimliğini öne çıkararak Venediklilerle temas kurdu ve Selim'e destek sağlamaya çalıştı.
1566'da II. Selim tahta çıkınca veliaht Murad'ın annesi olarak haremin başına geçti; 1574'te III. Murad'ın cülusuyla Valide Sultan oldu. Şahin'e göre onun döneminde harem etkili bir kuruma dönüştü, Valide Sultanlık da hanedanın güçlü bir makamı haline geldi; oğlunun ona gösterdiği büyük saygı bunda rol oynadı. Kendisine ayrılan günlük 2000 akçe bu gücün bir göstergesidir.
Elçi raporları Venedik'le yakın ilişkisini anlatır: 1583'te Venedik senatosu hizmetleri karşılığında ona hediye göndermeyi kararlaştırmış, bir rapora göre de Girit'e yönelik muhtemel bir Osmanlı saldırısını önlemiştir. Fransa'nın ana kraliçesi Catherine de Médicis ile de yazıştı. Kira Ester Handali ve Joseph Nassi ile ilişkileri yüzünden daha hayattayken Yahudi asıllı olduğu söylentisi yayılmıştır.
7 Aralık 1583'te Yenikapı'daki sarayında öldü. III. Murad cenazeyi matem giysisiyle Fatih Camii'ne kadar izleyip namazını kıldı; Nurbanu Ayasofya'daki II. Selim türbesine gömüldü. İstanbul'da Mercan, Alemdağ ve Langa'da cami, mescid, imaret ve hamam yaptıran Valide Sultan en çok Üsküdar'daki Atik Valide Sultan Camii ve Külliyesi ile tanınır; külliyedeki kütüphane, Osmanlılarda bir kadının kurduğu ilk kütüphanedir. Külliyeye gelir olarak Sivas'ın güneyindeki Yeni İl kazasının vergileri vakfedilmişti.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “NURBÂNÛ SULTAN” (İlhan Şahin)
Şehir: İstanbul
Atıf: Padişahlar Atlası, “Nurbanu Sultan · Hanedan Kadınları”, https://padisahlaratlasi.com/hanedan-kadinlari/nurbanu-sultan/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları