TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Hanedan Kadınları
Hanedan kadını · I. Abdülhamid'in kadınefendisi, II. Mahmud'un annesi, Valide Sultan, ö. 1817
Osmanlı kaynaklarında genellikle Nakşidil diye anılsa da bazı arşiv belgelerinde, mührünün ve mezar kitabesinin üzerinde Nakşi ya da Nakşi Kadın adıyla geçer. Fikret Sarıcaoğlu'nun aktardığı yeni bir belgeye göre I. Abdülhamid'in kız kardeşi Büyük Esma Sultan'ın cariyelerindendi; padişah, düzenli olarak ziyaret ettiği kız kardeşinin sarayında onu fark etmiş ve sonra Topkapı Sarayı'na aldırmıştır. Dönemin pek çok cariyesi gibi Kafkas kökenli olması muhtemeldir.
Müellif, onun 1776'da doğmuş Fransız soylusu Aimée du Buc de Rivery olduğu yolundaki, roman ve filmlere de konu olmuş hikâyenin doğru olmadığını vurgular; bu efsanenin sürmesini diplomatik ve politik amaçlarla romantik hikâye merakına bağlar.
I. Abdülhamid'in yedinci kadınefendisiydi. İlk çocuğu Şehzade Murad Seyfullah 22 Ekim 1783'te doğdu, ancak ertesi yıl çiçek hastalığından öldü; padişah onun tahsisatını kesmeyip annesine devretti. 20 Temmuz 1785'te Şehzade Mahmud'u, 28 Kasım 1786'da ise yalnızca yedi ay kadar yaşayacak Saliha Sultan'ı dünyaya getirdi. Beşiktaş Sahilsarayı ile Topkapı arasındaki nakillerde padişahtan ve öteki saray halkından önce yola çıkarılması, ayrıcalıklı bir konumda bulunduğu ve gözde olarak tanındığı yolundaki rivayetleri güçlendirir.
1789'da I. Abdülhamid ölünce, erkek çocuğu olan öteki kadınefendiler gibi Eski Saray'a taşındı. Müellife göre III. Selim'in öldürüldüğü ve Şehzade Mahmud'un kaçırılarak kurtarıldığı günlerde de Eski Saray'daydı; o sırada Topkapı'da bulunup olaylara karıştığına dair bilgi ve yorumlar yanlıştır.
28 Temmuz 1808'de oğlu II. Mahmud tahta çıkınca Valide Sultan oldu ve 8 Ağustos'ta Valide Alayı ile Eski Saray'dan Topkapı'ya getirildi. II. Mahmud annesini Ortakapı dışında elini öperek karşıladı ve Harem'e kadar ona eşlik etti. Bu tören, son Valide Alayı olması ve büyük karışıklıklar içindeki bir cülusun ardından yapılması bakımından önemli sayılır. Sarıcaoğlu'na göre geçmişteki bazı Valide Sultanların aksine onun dönemin siyasi gelişmelerinde taraf olduğuna ya da kararlara etki ettiğine dair bir kayıt yoktur.
Daha çok Beşiktaş Sahilsarayı'nda yaşayan Nakşidil vereme yakalandı; Çamlıca'daki Gümrükçü Osman Paşa Köşkü'nde tedavi gördüyse de 6 Eylül 1817'de Beşiktaş Sahilsarayı'nda öldü. Fatih Camii'nin kıble yönünde yaptırdığı külliye sıbyan mektebi, sebil, çeşme ve türbeden oluşur; türbede II. Mahmud'un iki şehzadesi ve hanedanın yakın çevresine ait on beş sanduka bulunur, külliyenin büyük kısmı bugün Kur'an kursu olarak kullanılmaktadır. Sultanahmet'teki çeşmesi, 1812'de yeniden yaptırdığı Ayvansaray'daki Çınarlıçeşme Tekkesi Mescidi ve Sarıgazi'de yeniden inşa ettirdiği çeşme de hayratı arasındadır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “NAKŞİDİL SULTAN” (Fikret Sarıcaoğlu)
Şehir: İstanbul
Atıf: Padişahlar Atlası, “Nakşidil Sultan · Hanedan Kadınları”, https://padisahlaratlasi.com/hanedan-kadinlari/naksidil-sultan/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları