TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Devlet teşkilatı

Divan-ı Hümayun

Teşkilat · Osmanlı merkez teşkilatı · XV–XIX. yüzyıl

Divan-ı Hümayun
İstanbul'da divanı gösteren Osmanlı minyatürü, 1580'ler. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Adı ve kökeni

Divan-ı Hümayun “padişah divanı” anlamına gelir ve TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre XV. yüzyıl ortasından XVII. yüzyılın ilk yarısına kadar Osmanlı devlet yönetiminin en önemli karar organıdır. Divan kelimesi Türkçeye Farsça ve Arapça yoluyla geçmiştir; eski İran'da mali kayıtların yazıldığı defterlere ve bu defterleri tutan resmi dairelere verilen addı. Osmanlılarda ise kelime daha çok “toplantı, kurul” anlamında kullanıldı ve hem toplantının kendisini hem de toplantının yapıldığı yeri karşıladı.

Madde yazarı Ahmet Mumcu, bu kurumu Türklerin İslamiyet'ten önce devlet işlerini görüştükleri kurultay geleneğine bağlar. Abbasilerdeki saray divanlarını ve her türlü şikayete açık Divan-ı Mezalim'i tanıyan Türkler bunları kendi gelenekleriyle birleştirerek yeni bir divan anlayışı oluşturdu. Divan-ı Hümayun'a benzeyen ilk gelişmiş divanı Büyük Selçuklular Divan-ı Ala adıyla kurmuştu; bu gelenek Anadolu Selçukluları ve beylikler üzerinden Osmanlı Beyliğine ulaştı.

Beylikten Fatih'e

Osmanlı Beyliğinde de sade ve basit bir divan vardı. Beylik düzenli bir devlet hâline geldikçe divan da gelişti; ancak XV. yüzyıl ortasına kadar kurumlar hakkında sağlıklı kaynak bulunmadığından bu gelişmeyi adım adım izlemek güçtür. Bilinen, divanın özellikle II. Murad döneminde Edirne'de “Divan-ı Hümayun” niteliği kazanmaya başladığıdır. Bu divana bazen padişah başkanlık eder, belirli teşkilat kuralları uygulanırdı.

Kurum tam gelişmiş biçimini Fatih Sultan Mehmed zamanında almaya başladı. Fatih'e atfedilen kanunname devletin başlıca makamlarını ve bu arada Divan-ı Hümayun'u düzenledi. Getirilen en büyük yenilik, padişahın divana başkanlık etmesinin kesin olarak kaldırılması ve bu görevin veziriazama (sadrazam) bırakılmasıydı. XVI. yüzyıl başından itibaren Divan-ı Hümayun devlet içinde padişahtan sonraki en önemli yeri aldı ve bu durum XVII. yüzyıl sonlarına kadar sürdü.

Üyeler ve kalemler

İşlevini kaybetmediği dönemlerde divanın asli üyeleri veziriazam, sayıları genellikle üç ile yedi arasında değişen kubbealtı vezirleri, Rumeli ve Anadolu kazaskerleri, nişancı ile Rumeli ve Anadolu defterdarlarıydı. İstanbul'da bulunduğu sırada Rumeli beylerbeyi de üyeler arasında yer alır; vezirlik rütbesine yükselen yeniçeri ağası ile kaptanıderya da asli üye olurdu. Merkez teşkilatının önemli birimlerinin amirleri üye olduğu hâlde, belirli bir idari veya adli görevi bulunmayan şeyhülislam divan üyesi değildi.

Üye olmamakla birlikte toplantıları yönlendiren en önemli yardımcı reisülküttaptı; tezkireciler, çavuşbaşı ve daha alt düzeyde görevliler de hizmet ederdi. Kararları yazmak, göndermek ve saklamak için ayrı bir bürokratik teşkilat vardı: beylik, tahvil ve ruus kalemlerinden oluşan “Divan-ı Hümayun kalemleri”. Bunların şefine reisülküttap denirdi. Divanda tutulan kayıt suretleri mühimme defterleri adı verilen defterlerde toplanırdı.

Divan-ı Hümayun
Topkapı Sarayı'nda Adalet Kulesi. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Toplantı düzeni

Divan çok sıkı teşrifat kurallarıyla ve padişahın bulunduğu yerde toplanırdı. İstanbul'da klasikleşmiş toplantı yeri, Topkapı Sarayı'nın ikinci avlusunda Harem Dairesi'ne bitişik olan Kubbealtı idi; padişahların uzun süre oturduğu Edirne Sarayı'nda da bir kubbealtı bulunuyordu. XVI. yüzyılda haftada bazen dört, bazen beş gün toplanan divanın toplantı sayısı XVII. yüzyıl başında haftada ikiye indi, XVIII. yüzyıl başından sonra ise iyice azaldı. Toplantı sabah namazından sonra başlar, normal şartlarda öğle ezanına kadar sürerdi; asli üyeler belli yerlerine oturur, yardımcılar ayakta hizmet ederdi.

Gündemi reisülküttap hazırlar, önce siyasi ve idari konular görüşülürdü. Padişahın onayına sunulması gerekmeyen işlerde hemen karar verilir, karar müsveddeleri temize çekilmek üzere nişancıya teslim edilir, nişancı da tuğralı fermanı hazırlar ya da hazırlatırdı. Bazı konular ise padişaha arz edilmeden kesinleşmezdi; buna “arza çıkmak” denirdi. Toplantı bitince üyeler sırayla padişahın huzuruna çıkıp görüşülen işler hakkında bilgi verir, padişah onaylarsa kararlar kesinleşmiş sayılırdı. Padişah, toplantı salonuna açılan kafesli bir pencerenin ardından görüşmeleri istediği zaman dinleyebilirdi.

Divan-ı Hümayun
Topkapı Sarayı'nda divanın toplandığı Kubbealtı'nın içi. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Bir yüksek mahkeme

Divanın Batılı gözlemcilerde hayranlık uyandıran yönü adli işlerdi. Sosyal mevki, yaş, din, dil ve cinsiyet farkı gözetilmeksizin herkes divana yazıyla ya da bizzat başvurabilir, üyeler bütün şikayetleri dinlemek zorundaydı. İslam hukukunda temyiz kavramı bulunmadığı ve kadının hükmü kesin sayıldığı hâlde burada kadıların hükümleri de incelenir, haksız görülenler bozularak yeniden hüküm vermesi için kadıya gönderilirdi. Şer'i davalara kazaskerler bakar, şeriat dışındaki örfi konularda ise nişancı ile veziriazam ve diğer vezirler karar verirdi.

Mumcu'ya göre divan, kararları bir kurul içinde ilgili kişilerin katılımıyla aldığı için gelişmiş döneminde veziriazamın da üstünde, padişahtan sonraki en yetkili makam olarak kabul edilmelidir; üstelik veziriazamın tek başına şer'i dava görmesi mümkün değilken divan kazaskerler sayesinde bu konuda da yetkiliydi. Bu yüzden padişahın vekili olan veziriazamlar, hareket serbestliklerini sınırlayan bu kuruma sıcak bakmamış ve kendi divanları olan ikindi divanının yetkilerini artırmaya çalışmışlardır.

Gerileyiş ve sona eriş

XVII. yüzyıl sonlarından itibaren Divan-ı Hümayun'un yetkileri yavaş yavaş veziriazamın ikindi divanına geçti. Arada bir canlansa da XVIII. yüzyıl ortalarında Bab-ı Asafi, yani veziriazam dairesi her bakımdan geliştiği için divan bir tören ve gösteriş yeri durumuna düştü. II. Mahmud'un merkez teşkilatındaki büyük reformu hem bu sembolik divanın hem de veziriazam divanının sonu oldu ve kabine sistemine geçildi. Divan-ı Hümayun ise hiçbir hukuki ve siyasi işlevi kalmadan bir teşrifat aracı olarak devletin sonuna kadar korundu.

Mumcu, XVI–XVII. yüzyıllarda ne Batı'da ne Doğu'da emsali görülen bu kurulun gelişemeyip yozlaşmasının başlıca sebebini “temsil” niteliğinin bulunmamasında görür: Batı'da çok daha basit kurullar bürokrasi dışından temsilcilerin katılımıyla gelişirken, padişahın mutlak otoritesine bağlı üyelerden oluşan divana belli toplumsal kesimlerin temsilcileri alınmadı; zaman zaman toplanan meşveretler de bu eksikliği gideremedi. Divan-ı Hümayun dışında kazaskerlerin katıldığı cuma ve çarşamba divanları, her makam sahibinin kendi dairesinde kurduğu divanlar ve valilerin başkanlığındaki eyalet divanları da vardı.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “DÎVÂN-ı HÜMÂYUN” (Ahmet Mumcu)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Divan-ı Hümayun · Devlet teşkilatı”, https://padisahlaratlasi.com/devlet-teskilati/divan-i-humayun/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları