TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Devlet teşkilatı

Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi

Teşkilat · Merkez ve taşra teşkilatında yenileşme · 1830–1878

Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi
Mustafa Reşid Paşa; Zéphirin Belliard'ın taş baskısı, 1845. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1839 yılında aç

Klasik düzen: Divan ve Paşakapısı

Klasik dönemde Osmanlı devlet idaresinin beyni Divan-ı Hümayun'du ve bu durum XVII. yüzyılın ikinci yarısına kadar sürdü. Bundan sonra Divan-ı Hümayun cülus bahşişi, askere maaş dağıtımı ve elçi kabulü gibi törenlerle sınırlı sembolik bir kurula dönüştü; idare sadrazamın konağına, “Paşakapısı”na kaydı. XVIII. yüzyılın sonlarında sadrazamın başkanlığındaki teşkilata Babıali denilmeye başlandı; kelime Avrupalıların eserlerinde Sublime Porte ve Hohe Pforte biçiminde Osmanlı hükümetinin adı haline geldi.

Nezaretler öncesinde Babıali'de sadrazama bağlı üç büyük amir vardı. Sadaret kethüdası (kahya bey) iç işlerle uğraşır, vilayetlere giden ve gelen yazıları hazırlatırdı. Reisülküttab bürokrasinin başıydı; beylikçi, tahvil ve ruus kalemleri ona bağlıydı, 1770'lerde kurulan amedi kalemi de onun özel kalemi gibi çalışıyordu. Çavuşbaşı ise adalet ve polis işleriyle ilgilenir, sadrazama verilen dilekçeleri inceletip mahkemelere havale ederdi. Kurumların asıl dönüşümü, II. Mahmud'un 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmasından sonra başladı.

II. Mahmud ve nezaretlerin kuruluşu

TDV'deki Tanzimat maddesine göre son araştırmalar, Tanzimat'ın ilk icraatlarının 1830'a kadar geri götürülebileceğini göstermektedir. II. Mahmud 1830'ların başından itibaren merkez teşkilatını tamamen değiştirdi. Yeniçeri ağalığının yerine seraskerlik makamı kuruldu; Ekim 1826'da Evkaf-ı Hümayun Nezareti açıldı. Sarayda 1831'de silahdarlık kaldırıldı, sır kâtipliği Mabeyin başkatipliğine dönüştürüldü. Babıali'deki kurumların adları değiştirilerek görev alanları daha açık tanımlanmış uzmanlık birimleri olan nezaretler (bakanlıklar) oluşturuldu.

1835'te sadaret kethüdalığı Mülkiye Nezareti'ne dönüştü ve bir yıl sonra adı Dahiliye Nezareti oldu; aynı yıl çıkarılan bir fermanla reisülküttablık Umur-ı Hariciye Nezareti'ne çevrildi. Bu iki nezaret devletin yıkılışına kadar Babıali'nin iki temel teşkilatı olarak kaldı. Çavuşbaşılık 1836'da Deavi Nezareti adını aldı ve 1870'te Adliye Nezareti kurulunca kaldırıldı. 28 Şubat 1838'de Hazine-i Amire ile Mansure Hazinesi Umur-ı Maliye Nezareti adıyla birleştirildi, müsadere kaldırıldı ve memurlara maaş bağlandı. 24 Mart 1838'de reformları görüşmek üzere Meclis-i Vala kuruldu; 24 Mayıs 1839'da Ticaret Nezareti açıldı.

Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi
II. Mahmud; Henri-Guillaume Schlesinger'in kıyafet değişikliği sonrasındaki portresi, 1839. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Gülhane Hatt-ı Hümayunu

II. Mahmud'un ölümünden sonra tahta çıkan Abdülmecid döneminde, 3 Kasım 1839'da Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa Gülhane meydanında devlet erkânı, ulema, patrikler, hahambaşı, esnaf temsilcileri ve elçiler önünde Tanzimat Fermanı olarak bilinen hatt-ı hümayunu okudu; padişah töreni Gülhane Kasrı'ndan izledi. Fermana göre yeni kanunların esası can güvenliği, malın, ırzın ve namusun korunması, vergilerin herkesin gücüne göre düzenlenmesi ve askerlik süresinin dört beş yılla sınırlanmasıydı. Kimse yargılanmadan ölüm cezasına çarptırılmayacak, Müslim ve gayrimüslim bütün tebaa bu haklardan aynı şekilde yararlanacaktı. Abdülmecid ilan edilen esaslara uyacağına dair Hırka-i Şerif Dairesi'nde yemin etti.

Madde yazarı Ali Akyıldız, fermanı tek başına Mustafa Reşid Paşa'ya nispet etmenin doğru olmadığını vurgular. Abdülmecid'in 17 Temmuz 1839 tarihli cülus hattında benzer ilkeler zaten yer alıyordu; fermandan önce Babıali'de toplanan otuz sekiz kişilik meşveret meclisinin mazbatasındaki mühürlerin yarısı ulemaya aitti. Akyıldız'a göre ferman dış etkilerden çok Osmanlı Devleti'nin iç dinamiklerinin ürünüdür. Ferman bütün ülkeye duyuruldu, ancak uygulama tepkilerden çekinildiği için önce Edirne, Bursa, İzmir, Ankara, Aydın, Konya ve Sivas gibi merkeze yakın yerlerde başlatıldı.

Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi
Gülhane Hatt-ı Hümayunu'nun metni. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Maldek™)

Yeni kurumlar ve taşra düzeni

Maliyede iltizam kaldırılarak vergi toplama işi merkezden gönderilen muhassıllara verildi; sancak merkezlerinde Müslim ve gayrimüslim halkın temsil edildiği muhassıllık meclisleri kuruldu. Ancak sistem ayan ve mültezimlerin direnişi ve nitelikli eleman eksikliği yüzünden başarılı olamadı ve 1842 başında iltizama dönüldü. Askerlikte 1843'te kura usulü benimsendi, fiili askerlik beş, redif yedi yılla sınırlandı ve beş ordu kuruldu. 1840'ta Posta Nezareti, 1845'te Zaptiye Müşirliği, 1846'da Meclis-i Maarif-i Umumiye ve Mekatib-i Umumiye Nezareti kuruldu; Babıali'de devlet arşivi (Hazine-i Evrak) oluşturuldu, 1847'de ilk devlet salnamesi çıkarıldı. 1854'te yasama görevini üstlenen Meclis-i Ali-i Tanzimat, 1855'te İstanbul şehremaneti kuruldu.

18 Şubat 1856'da ilan edilen Islahat Fermanı, gayrimüslimlere Müslümanlarla tam eşitlik sağlayan haklar tanıdı. 1864'te Fransız sistemi örnek alınarak çıkarılan Vilayet Nizamnamesi'yle taşra vilayet, sancak, kaza ve köy olarak yeniden düzenlendi; her kademede mahalli yöneticilerin ve cemaat temsilcilerinin katıldığı idare meclisleri kuruldu. Tuna vilayetindeki başarılı denemeden sonra sistem 1867'de Yemen ve Bağdat dışında bütün ülkeye yayıldı; 1871'de İdare-i Umumiye-i Vilayat Nizamnamesi çıkarıldı. 5 Mart 1868'de Meclis-i Ahkam-ı Adliye, Fransız Conseil d'État'sı örnek alınarak kurulan Şura-yı Devlet (başkanı Midhat Paşa) ve Divan-ı Ahkam-ı Adliye (başkanı Ahmed Cevdet Paşa) olarak ikiye ayrıldı. Aynı yıl Ahmed Cevdet Paşa başkanlığında kurulan komisyon, yaklaşık sekiz yıl süren bir çalışmayla Hanefi fıkhına dayanan Mecelle'yi hazırladı.

Meşrutiyete geçiş ve değerlendirme

Tanzimat'ın ne zaman bittiği tartışmalıdır; 1871, 1877 ve 1881 gibi tarihler önerilse de genel kanaat dönemin 1878'de meclisin kapatılmasıyla sona erdiği yönündedir. Midhat Paşa başkanlığındaki komisyonun hazırladığı, on iki başlık altında 119 maddeden oluşan Kanun-ı Esasi 23 Aralık 1876'da yürürlüğe kondu; seçilmiş üyelerden oluşan Meclis-i Mebusan ile padişahın atadığı Meclis-i Ayan'dan oluşan iki meclisli bir parlamento öngörüyordu. Meclis 19 Mart 1877'de Dolmabahçe Sarayı'ndaki törenle açıldı, ancak II. Abdülhamid 13 Şubat 1878'de onu süresiz tatil etti. XIX. yüzyılın ikinci yarısında salnamelerde Babıali heyeti olarak Sadaret Dairesi, Şura-yı Devlet, Dahiliye ve Hariciye nezaretleri sayılıyordu; Babıali binaları Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra İstanbul Valiliği'ne verildi.

Ali Akyıldız'a göre Tanzimat reformları planlı ve programlı olmaktan çok pratik ihtiyaçlara cevap veren bir karakter taşıdı. Reformcuların elinde reformları anlayıp uygulayacak memurlar, sağlam bir mali yapı ve yeterli zaman yoktu; eğitime geç el atıldı ve etkili bir vergi tahsil sistemi kurulamadı. Büyük devletlerin elçilerinin iç işlere müdahaleleri, bürokratlar arasındaki iktidar mücadeleleri ve reform karşıtlarının muhalefeti yüzünden yenilikler zaman zaman yavaşladı, kurulan kurumlarda sık sık değişiklik yapıldı. Yine de nezaretler, vilayet düzeni, meclisler ve yeni kanunlar, Osmanlı yönetimini klasik divan düzeninden modern bakanlıklar sistemine taşıyan kalıcı bir dönüşüm oldu.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “TANZİMAT” (Ali Akyıldız); “BÂBIÂLİ” (Mehmet İpşirli)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Tanzimat ve yönetimin yenileşmesi · Devlet teşkilatı”, https://padisahlaratlasi.com/devlet-teskilati/tanzimat-ve-yonetimin-yenilesmesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları