TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Zal Mahmud Paşa Camii

Eser · Cami, İstanbul, 1580

Tür
Cami
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1580

Mimar Sinan eseri

Zal Mahmud Paşa Camii
Zal Mahmud Paşa Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, User:Darwinek)

Eyüp'te Sinan'ın kübik camii

Eyüp'ün girişinde, Haliç kıyısındaki eğimli bir arazide yer alan külliyeyi III. Murad devri vezirlerinden Zal Mahmud Paşa ile II. Selim'in kızı olan eşi Şah Sultan, Mimar Sinan'a yaptırmıştır. Cami, iki medrese, türbe ve çeşmeden oluşur. Şah Sultan'ın 1569 tarihli vakfiyesi külliyenin başlangıçta medrese, türbe ve çeşme olarak planlandığını gösterir; cami, çiftin 1574'teki evliliğinden sonra programa eklenmiş olmalıdır. Caminin 1580'de tamamlandığı, medreselerin yapımının 1582'ye kadar sürdüğü düşünülmektedir. Kübik kitlesi ve merkezi kubbeyi üç yönden kuşatan galerileriyle Sinan'ın denemelerinden biridir; bazı araştırmacılar yapıyı onun çıraklarından birine bağlar. Mihrabın çevresi İznik çinileriyle kaplıdır.

Alt avludaki sekizgen türbede Zal Mahmud Paşa ile onunla aynı gün öldüğü rivayet edilen Şah Sultan'ın sandukaları bulunur. II. Mahmud zamanında harap durumda olan külliye, sultanın emriyle 1825'te onarıldı. 1894 depremi minareyi ve batıdaki tonozları yıktı. 1955'te başlayan onarımın ardından cami 1963'te yeniden ibadete açıldı.

Kubbe sistemi ve iç mekan

Caminin kübik bir kitle halinde tasarlanması, muhtemelen konaklarla çevrili bir yamaçta ilk bakışta dikkat çekmesi içindir. Kareye yakın dikdörtgen planlı yapının pandantifli kubbesi, mihrap tarafında duvara gizlenmiş payandalarla, diğer yönlerde yuvarlak fil ayaklarına basan kemerlerle taşınır; geniş kasnağı pencerelidir. Kemerlerin altındaki dörder sütun mahfilleri taşır. Mermer mihrap gömme sütunlar ve mukarnaslarla işlenmiştir; çevresindeki İznik çinileri bitirilmeden bırakılmış izlenimi verse de desen ve teknik bakımından üst düzeydedir. Minberin taş işçiliği ile mukarnaslı taçkapının ahşap kanatları da devrinin değerli örneklerindendir. Taş ve tuğla almaşık örgülü duvarlarda pencereler yukarı doğru sıklaşır; vakfiyeye göre caminin bodrumundaki beş oda görevlilere ayrılmıştı.

İki medrese

Vakıf kayıtlarında tek medrese olarak geçen yapı, ayrı inşa süreçlerine işaret eden iki bölümden oluşur. Alt kotta türbeyle aynı avluyu paylaşan medrese L biçimlidir ve on beş birimlidir; dershanesi Defterdar Caddesi tarafındaki koldadır. Üst kotta camiyle aynı avluyu paylaşan medrese ise on dört birimlidir; şadırvanın avlunun ortasına yerleştirilebilmesi için cadde tarafındaki odaların önüne revak yapılmamıştır.

Türbe ve çeşme

Alt medrese avlusunun ortasındaki sekizgen türbe çifte kubbeyle örtülüdür; içeride kubbeyi taşıyan dört payanda mekanı eyvanlı bir plana dönüştürür. Girişin önünde üç birimli bir sakıf vardır; türbedeki üçüncü sandukanın kime ait olduğu bilinmemektedir. Külliyenin son yapısı olduğu anlaşılan kesme taş çeşmenin kitabesinde 1590 tarihi okunur; bazı araştırmacılar bu tarihi 1551 olarak okumuştur.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ZAL MAHMUD PAŞA KÜLLİYESİ” (İsmail Orman)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Zal Mahmud Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/zal-mahmud-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları