TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Devlet teşkilatı
Teşkilat · Osmanlı merkez teşkilatı · XIV–XX. yüzyıl

Sadrazamlık, Türk-İslam devletlerinde ve özellikle Selçuklularda görülen başvezirliğin devamı olarak ortaya çıkmış ve Osmanlı teşkilatında başlangıçtan beri güçlü bir kurum olmuştur. XVI. yüzyıl sonlarına kadar daha çok “veziriazam” tabiri kullanıldı; “en üst” anlamındaki sadr kelimesinden gelen sadr-ı ali ve sadr-ı azam unvanları ise XVI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yaygınlaştı. Makamın kendisine sadaret denir. Bu sayfa sadrazamların hayatlarını değil, makamın kendisini anlatır.
XV. yüzyıl ortasına kadar makam hakkında pek fazla bilgi yoktur. I. Murad zamanında vezir sayısı birden fazla olunca ilmiyeden gelen, önce kazasker sonra vezir olan Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa öne çıkarak bir tür başvezirlik yaptı; 1387'de ölümünden sonra oğlu Çandarlı Ali Paşa 1406'ya kadar bu görevi sürdürdü. Çandarlıların yetmiş yılı aşkın süre bu makamda kalması, “Saltanat Al-i Osman'a, sadaret Çandarlılara aittir” kanaatini doğurdu ve makam ilmiyeden gelen, babadan oğula geçebilen bir kurum görünümü kazandı.
Makamın statüsü ve yetkileri II. Mehmed zamanında belirginleşti. Fatih'in Teşkilat Kanunnamesi veziriazamı vezirlerin ve ümeranın başı, “cümle umurun vekil-i mutlakı” olarak tanımladı ve teşrifatta en öne koydu; böylece padişah iktidarını idari bakımdan vekiline devretmiş oldu. Fatih, İstanbul'un fethinden sonra hanedana rakip olabilecek ailelerin gücünü kırmak için devşirme kökenli devlet adamlarını öne çıkardı. TDV maddesine göre 1453–1654 arasında görev yapan yetmiş bir sadrazamdan yalnız dokuzu Türk asıllıydı.
XVII. yüzyıl ortasına ait Tevkii Abdurrahman Paşa Kanunnamesi sadrazamın yetkilerini açıkça sayar: padişah adına din ve devlet işleri, cezaların infazı, dava dinleme, şer'i ve örfi hükümlerin uygulanması, ülkenin idaresi; eyalet, sancak, timar, vakıf, imamet ve hitabet gibi görevlerin verilmesi, kısacası ilmiye ve seyfiyedeki bütün tayinler. Makamın simgesi mühr-i hümayundu: padişahın mührü vermesiyle tayin, geri almasıyla azil gerçekleşirdi. Vezir olmadan doğrudan sadrazamlığa tayin usule aykırı olduğundan önce vezaret beratı verilirdi. XVII. yüzyılda yeni sadrazamın huzura kabulünde şeyhülislamın da bulunması adet olmuştu.
YZSadrazamı en çok meşgul eden iş ülke çapındaki tayinlerdi. Osmanlılarda görevler belirli sürelerle verilir, genellikle şevval ayı başında topluca yenilenirdi; sadrazam görevi uzatılacakların ve değiştirileceklerin listesini telhisle padişaha sunar, onay alınınca yeni görevlilere Paşakapısı'nda hil'at giydirilirdi. Üç ayda bir dağıtılan kapıkulu maaşlarının bulunması, “kol gezerek” çarşı ve fiyatların denetlenmesi, Tersane teftişi ve büyük vakıfların gözetimi de görevleri arasındaydı. Fatih Kanunnamesi sadrazamın yıllık gelirini 1.200.000 akçelik has olarak belirlemişti; pişkeş, caize ve hediyelerle sadrazamlar genellikle padişahtan sonra devletin en zengin yetkilileriydi. Buna karşılık 500, 1000, hatta bazen 2000 kişiye varan kapı halkının masrafları da çok büyüktü.
Sadrazam adaleti sağlamak için hemen her vesileyle dava dinlerdi. Başkanlık ettiği Divan-ı Hümayun dışında kendi konağında ikindi divanını, cuma sabahı kazaskerlerle bir divanı, çarşamba sabahı İstanbul, Galata, Üsküdar ve Eyüp kadılarıyla başka bir divanı toplardı. Seferde serdar-ı ekrem olarak tam yetkiliydi ve İstanbul'da yerine sadaret kaymakamını bırakırdı; diplomasi de sorumlulukları arasındaydı. Şeyhülislam, defterdar ve beylerbeyiler padişaha arzlarını ancak sadrazam aracılığıyla sunabilirdi.
YZSadrazam önceleri sarayın içindeki Kubbealtı'nda çalışırdı. XVII. yüzyılın ikinci yarısından sonra Divan-ı Hümayun cülus bahşişi, askere maaş dağıtımı ve elçi kabulü gibi törenlere münhasır sembolik bir kurula dönüşünce yönetimin merkezi sadrazamın dairesine, yani Paşakapısına (Bab-ı Asafi) kaydı. “Yüce kapı” anlamındaki Babıali tabiri XVIII. yüzyıl sonlarına doğru sadrazam dairesi için kullanılmaya başlandı. Avrupalılar bunu Sublime Porte, Hohe Pforte diye çevirdi; XIX. yüzyılda, özellikle Abdülmecid ve Abdülaziz dönemlerinde kelime tek başına Osmanlı hükümetini ifade eder oldu.
Sadrazamların uzun süre resmi bir binası olmadığından Topkapı Sarayı'na yakın konaklar daire ve ikametgah olarak kullanıldı. XIX. yüzyıldan itibaren Babıali binaları, yangınlar yüzünden yaşanan bir iki geçici taşınma dışında devletin sonuna kadar sadaret dairesi olarak kaldı; Cumhuriyet'ten sonra İstanbul Valiliğine tahsis edildi. Nezaretler öncesinde Babıali'de sadrazamın altında üç büyük amir vardı: iç işlere bakan sadaret kethüdası (kahya bey), bütün yazışmaları yöneten reisülküttap ve adalet ile asayiş işlerini yürüten çavuşbaşı. Bunlar 1835–1836'da sırasıyla Mülkiye (kısa süre sonra Dahiliye), Umur-ı Hariciyye ve Deavi nezaretlerine dönüştürüldü.
Tanzimat döneminde sadrazamlar genellikle mülkiyeden gelen, Fransızca öğrenmiş ve Avrupa diplomasisine önem veren devlet adamlarından seçildi; son otuz dokuz sadrazamın onu eğitimini tamamen ya da kısmen Avrupa'da yapmış, birçoğu Babıali Tercüme Odası'nda yetişmişti. Babıali'de sadrazamın başkanlığında toplanan heyette her nazır ayrı ayrı sorumluluk üstlenirdi. 1832'den itibaren sadrazamlar padişaha doğrudan telhis yerine Mabeyn-i Hümayun başkatibine tezkire göndermeye başladı; 1838'de kısa bir süre sadrazam yerine başvekil tabiri kullanıldı. 1843'te has, pişkeş ve caize gibi gelirler kaldırılarak sadrazama maaş bağlandı.
1876 anayasası “vekil-i mutlak” kavramına yer vermedi; Meclis-i Vükela'nın sadrazamın başkanlığında toplanıp iç ve dış meseleleri görüşeceğini belirtti. TDV maddesine göre II. Abdülhamid zamanında sadrazamlar çok sık değişti, 1876'dan sonra kırk sekiz sadaret değişikliği yaşandı ve Batılı devletlerin müdahaleleri de bunda etkili oldu. Sadrazamlık kurumu 4 Kasım 1922'de son sadrazam Ahmed Tevfik Paşa'nın istifasıyla fiilen ortadan kalktı; bu görevi Ankara hükümetinin başvekili devraldı.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “SADRAZAM” (Mehmet İpşirli); “BÂBIÂLİ” (Mehmet İpşirli)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Sadaret ve Babıali · Devlet teşkilatı”, https://padisahlaratlasi.com/devlet-teskilati/sadaret-ve-babiali/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları