TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Devlet teşkilatı
Teşkilat · Osmanlı bürokrasisi · XIV–XIX. yüzyıl

Nişancı, Farsça “bir şeyi belli etmek için konan alamet” anlamındaki nişan kelimesinden türemiş bir unvandır ve Osmanlı merkez teşkilatında padişahın tuğrasını çeken, Divan-ı Hümayun üyesi yüksek rütbeli görevliyi ifade eder. Kaynaklarda tuğrai, tuğrakeş-i ahkam, muvakki ve tevkii adlarıyla da geçer. Benzer görevler Büyük ve Anadolu Selçuklularında tuğrai, Memlüklerde katibü's-sır, İlhanlılarda uluğ bitigçi adlı görevlilerce yürütülürdü.
Kurumun ne zaman ortaya çıktığı belli değildir. Timar sisteminin Orhan Bey dönemine kadar inmesi, o devirde timar işlemlerini yürüten bir görevlinin varlığını düşündürür; Orhan Bey döneminden kalan belgeler de kitabet usullerini iyi bilen bir katip zümresine ve onu örgütleyen merkezi bir daireye işaret eder, bu belgelerde Orhan Bey'in tuğrası da bulunur. II. Murad zamanında padişahın emriyle yapılan bir tarih tercümesinde Arapça “muvakki” kelimesinin “nişancı” diye çevrilmesi, tabirin XV. yüzyıl başında kullanıldığını gösterir.
İlk dönemde nişancının idaresindeki dar bir katip kadrosunun timar yanında idari ve mali işlemleri de yürüttüğü tahmin edilir. Nişancı muhtemelen I. Bayezid devrinden itibaren yetkilerinin bir kısmını divan katiplerine devretti. Devlet büyüdükçe XV. yüzyıl başında mali işler için ayrı bir kurum olarak defterdarlık, Fatih Sultan Mehmed döneminde (1451–1481) ise timar kayıtlarını tutan Defterhane-i Amire kuruldu; bu yapı bürokrasinin üçüncü ayağıydı. Fatih Kanunnamesi'nde nişancının görevleri, tayini ve gelirlerinin düzenlenmesi, görevin bu dönemde bir kalem hâlinde tam anlamıyla teşkilatlandığını ortaya koyar. Fatih Kanunnamesi'ne göre nişancılık; vezirlik, kazaskerlik ve başdefterdarlıktan sonra merkezi idaredeki en büyük makamdı.
Nişancılar XVI. yüzyıl başına kadar profesyonel bürokratlar arasından değil, ilmiye mensupları içinden, inşası yani yazı üslubu kuvvetli kişilerden seçildi. Kalemiyede uzmanlaşma arttıkça daha çok profesyonel bürokratlar arasından tayin edilmeye başlandılar. Nişancılar ve defterdarlar güvenilir kişiler sayıldığından, diğer devlet adamlarının aksine kendilerine berat verilmez, yalnız hükümdarın sözlü emriyle tayin edilirlerdi. Gelibolulu Mustafa Ali, nişancı olacak kişinin İran ve Buhara hükümdarlarından gelen mektupları tercüme edebilecek bilgide olması gerektiğini yazar.
Nişancının başlıca görevi ferman, name, ahidname ve berat gibi belgelere padişahın tuğrasını çekmekti; divanda işi artınca kubbe vezirlerinin en kıdemsizi ona yardım ederdi. XVIII. yüzyıl başına kadar devlet kanunlarını iyi bilen ve gerektiğinde yeni kanunlar teklif edebilen görevliler olduklarından “müfti-i kanun” diye de anıldılar; teşkilat ve teşrifat kanunlarının derlenmesi ve korunması onlardan sorulurdu. Mustafa Ali'ye göre şeyhülislam şeriat konusunda nasıl fetva veriyorsa nişancı da örfi hukukta son sözü söylerdi.
Kanunlaştırma hareketlerinde nişancıların payı büyüktür: Fatih Kanunnamesi'nin hazırlanmasında nişancılıktan veziriazamlığa yükselen Karamani Mehmed Paşa, Kanuni döneminde Koca Nişancı Celalzade Mustafa Çelebi, XVII. yüzyılın ikinci yarısında Tevkii Abdurrahman Paşa önemli rol oynadı. Vergi ve askerlik düzeninin temelini oluşturan tahrir defterlerinde düzeltme yetkisi de nişancıdaydı; bu işleme “tevkii kalemiyle tashih” denirdi ve bu denetim imparatorluğun son dönemlerine kadar sürdü. Nişancılar XVI. yüzyıl sonuna kadar padişahın katıldığı seferlere de katılmak zorundaydı. Nişancıların başlıca geliri tasarruf ettikleri haslardı: XVI. yüzyıl başında bu hasların değeri 180.000 akçeydi, Celalzade Mustafa için liyakati sebebiyle 300.000 akçeye çıkarıldı; XVII. yüzyılın ikinci yarısındaki kanunnamede 400.000 akçeden fazla olacağı yazılıdır.

Osmanlı yönetici zümresi seyfiye, ilmiye, kalemiye ve son olarak mülkiye adlarıyla anılıyordu. İlmiye medreseden, seyfiye Acemi Oğlanları ve Enderun mekteplerinden yetişirken kalemiye için belirli bir okul yoktu. Katipler usta-çırak (üstad-şakird) ilişkisi içinde yetişirdi: on iki-on dört yaşlarında kalemlere şakird olarak giren çocuklar “hace” denilen ustalardan divani ve rika gibi yazıları, üsluplu yazı sanatı olan inşa ve kitabeti öğrenir, çoğu zaman mesai dışında Arapça ve Farsça dersleri de alırdı.
Nişancının emrinde Divan-ı Hümayun katipleri ve reisülküttap çalışırdı. Reisülküttap, beylik, tahvil ve ruus kalemlerinden oluşan Divan-ı Hümayun kalemlerinin şefiydi; divanın gündemini hazırlar, sadrazamın padişaha sunacağı telhisleri yazdırırdı. XVII. yüzyıl ortasından itibaren yönetimin merkezi Paşakapısına kayınca bu kadroların bir kısmı oraya aktarıldı ve reisülküttap nişancının yerine bürokrasinin fiili amiri oldu. Karlofça Antlaşması'ndan (1699) sonra kalemiyeden yetişen sadrazamların sayısı arttı; antlaşmanın mimarı Reisülküttap Rami Mehmed Efendi 1703'te sadrazam oldu.
YZXVIII. yüzyılda yıllık tayin sistemiyle (şevval tevcihatı) nişancılık, hacegan rütbesindeki görevler arasına girdi; üç defterdarlık, nişancılık, reisülküttaplık ve defter eminliğine “menasıb-ı sitte” (altı makam) denirdi. Daha önce nişancılıktan sadrazamlık, beylerbeyilik ve sancak beyliği gibi makamlara yükselmek mümkünken bu yüzyıldan itibaren daha düşük dereceli görevlere geçişler görüldü. Buna rağmen nişancılık kadim bir makam olarak teşrifattaki yerini korudu; reisülküttap fiilen bürokrasinin başı olduğu hâlde teşrifatta onun altında tutuldu.
1836'da nişancılığın kaldırılmasından sonra tuğra çekme işi defter eminine verildi; önemli fermanlara Babıali'nin, diğerlerine defter emininin tayin ettiği tuğrakeşler tuğra çekmeye başladı. TDV maddesine göre makamın tamamen mi kaldırıldığı, yoksa yalnız tuğra işlerinin mi elinden alındığı açık değildir; 1908'e kadar tahrir defterlerindeki düzeltmelerin hâlâ “tevki” imzasıyla nişancılarca yapıldığı görülür. Reisülküttaplık ise 1835'te Umur-ı Hariciyye Nezaretine dönüştü. Kalemiye için 1839'da Mekteb-i Maarif-i Adliyye, 1862'de Mekteb-i Aklam gibi okullar açıldı.
Atıf: Padişahlar Atlası, “Nişancılık ve Kalemiye · Devlet teşkilatı”, https://padisahlaratlasi.com/devlet-teskilati/nisancilik-ve-kalemiye/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları