TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1570–1579
Mimar Sinan eseri

Üsküdar'ın Toptaşı semtindeki cami, III. Murad'ın annesi Nurbanu Valide Sultan'ın 1570–1579 yılları arasında Mimar Sinan'a yaptırdığı külliyenin merkezidir; külliyede ayrıca medrese, tekke, sıbyan mektebi, darülhadis, darülkurra, imaret, darüşşifa ve hamam bulunur. Önce Valide Sultan adıyla tanınan yapı, Gülnuş Valide Sultan Üsküdar'da yeni bir külliye yaptırınca Eski ya da Atik Valide diye anılmaya başladı. Kesinlikle Sinan'ın eseri olan ilk cami, bugünkü yapının altıgen şemalı orta bölümüdür; 1582–1583 arasında harim doğuya ve batıya ikişer kubbeli bölümlerle genişletildi.
Yaklaşık 13 m çapındaki merkezi kubbe altı kemere oturur ve beş yarım kubbeyle desteklenir; 114 pencereden ışık alan harim son derece ferahtır. Mihrap bölümünü kaplayan İznik çinileri yapının en değerli süslemeleri arasındadır. Minareler muhtemelen 1765 depreminde yıkılıp barok ayrıntılarla yeniden yapıldı. II. Mahmud devrinde, muhtemelen 1834'te, caminin güneybatı köşesine bir hünkar dairesi eklendi. Cami birçok kez onarıldı; sonuncusu 1956–1972 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapıldı.
Külliye, Çavuşderesi vadisine doğru alçalan bir yamaca kademeli olarak yerleştirilmiştir. Cami, medrese, tekke, imaret ve darüşşifa kesme küfeki taşıyla; sıbyan mektebi, darülkurra, kervansaray ve hamam bir sıra taş bir sıra tuğla örgüyle yapılmıştır. Camiyi üç yönden çevreleyen şadırvan avlusuna dört kapıdan girilir; avluyu kuşatan revaklar kubbeli otuz sekiz birimden oluşur. Dış revak dört paye ile on altı sütuna oturan, beyaz mermer ve somakiden örülmüş sivri kemerlerle dışarı açılır.
Beyaz mermer taçkapının üstündeki, Valide Sultan'ın adını ve 1583 tarihini veren manzum kitabe ahşap bir levha üzerine talik hatla yazılmıştır; bu tarih birçok araştırmacıyı yapının tarihlenmesinde yanıltmıştır. Harimin 1582–1583'teki genişletilmesinde, yaşlanan Sinan'ın yerine işin Davud Ağa'ya verilmiş olabileceği düşünülür. Üsküdar'da yaygın bir rivayete göre bu safhada çalışan, Kurban lakaplı Mimar Nasuh, buradan götürdüğü malzemeyle kendi adına bir mescit-tekke yaptığı için 1586'da idam edilmiştir.
Sıraltı tekniğinde yapılmış, natüralist çiçek motiflerinin ağır bastığı İznik çinileri mihrap çıkıntısında yoğunlaşır. Pencerelerin üst hizasındaki yazı kuşağında lacivert zemin üzerine beyaz celi sülüsle Ayetü'l-kürsi yazılmış, bazı harflerin karınları firuze ve mercan kırmızısıyla renklendirilmiştir. En önemli çiniler, mihrap çıkıntısının yan duvarlarındaki birbirinin eşi iki büyük panodur: mercan kırmızısı zeminde bir vazodan çıkan iki şemsenin içinde laleler, karanfiller ve yapraklar yer alır.
Sedef ve fildişi kakmalı kapı ve pencere kanatları, beyaz mermer mihrap ve şebekeli bölümleri yarı saydam görünecek kadar ince işlenmiş mermer minber dikkat çeker. II. Mahmud devrinde eklenen hünkar mahfilinin duvarlarındaki, hayali saray iç mekanlarını betimleyen resimler Batılılaşma dönemi Türk resim sanatının önemli örneklerindendir.
Baştan beri Halvetiyye'ye bağlı olan tekkede 1670–1679 arasında Karabaşiyye kolunun kurucusu Karabaş Veli irşad etmiş, tekke 1713'ten sonra Şabaniyye koluna geçmiştir. Vakfiye burada bir şeyh ile otuz iki dervişin kalmasını şart koşar. On sekiz hücreli medresenin dershanesi, altından sokağın geçtiği bir tonoz üzerine oturur. İmaret ve darüşşifa 1800–1865'te kışla, 1865–1927'de akıl hastanesi, 1935–1976'da Tekel tütün atölyesi olarak kullanıldı; darüşşifa 1977'de Üsküdar İmam-Hatip Lisesi'ne verildi, darülhadis ile darülkurra ise Toptaşı Cezaevi oldu.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ATİK VÂLİDE SULTAN KÜLLİYESİ” (M. Baha Tanman)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Atik Valide Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/atik-valide-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları