TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Saray kompleksi, XIX. yüzyıl

Yıldız tepesinin eğimli arazisine yayılan sarayın ilk yapısı, III. Selim'in annesi Mihrişah Sultan için yaptırdığı bir kasırdı; babası III. Mustafa adına da rokoko üslubunda bir çeşme yapıldı. II. Mahmud 1834–1835'te burada bir köşk inşa ettirdiyse de bu yapı günümüze ulaşmadı. Abdülmecid eski kasırları yıktırarak 1842'de annesi Bezmialem Valide Sultan için Kasr-ı Dilküşa'yı yaptırdı; bugün Valide Sultan Köşkü diye bilinen binanın bu yapıya dayandığı sanılıyor. Abdülaziz döneminde Büyük Mabeyin Köşkü, Çit Kasrı, Malta ve Çadır köşkleri eklendi.
Sarayı asıl biçimine kavuşturan II. Abdülhamid oldu. Dolmabahçe'den buraya taşınan ve saltanatı boyunca burada oturan padişah; Küçük Mabeyin Köşkü, harem binaları, Şale Köşkü, Yıldız Camii, tiyatro, atölyeler, eczahane, kütüphane ve şehzade köşkleri yaptırdı.
Ortalama 4 metre yüksekliğinde duvarlarla çevrili ağaçlık alana dağılmış köşk ve kasırlardan oluşan saray, asıl saray bölümü ile Yıldız Parkı denilen dış bahçeden meydana gelir. Yapıların ayrı birimler hâlinde dağılması, madde yazarına göre Topkapı Sarayı'ndaki yerleşim geleneğinin bir uzantısıdır. Balyan ailesinin yaptığı ve 1866 tarihli Büyük Mabeyin Köşkü, padişahın resmî toplantı ve davetlerinin yapıldığı en büyük binadır. 1877–1878 Osmanlı-Rus ve 1897 Osmanlı-Yunan savaşları, Çit Kasrı'nın en büyük salonunda kurulan karargâhtan yönetildi.
1900'de yapılan Küçük Mabeyin Köşkü, II. Abdülhamid'in özel ikametgahıydı. 1889'da tamamlanan tiyatro, Osmanlı sarayları içindeki ikinci tiyatrodur; burada Batı tiyatrosu ve operanın yanı sıra Türk dramı ve orta oyunu da sahnelendi. Has bahçede yapay çağlayanlardan beslenen ve bir ada oluşturan 12 metre genişliğinde bir havuz uzanır. İmparator II. Wilhelm'in 1889 ve 1898 ziyaretleri için yapılan Şale Köşkü, saraya son dönemde eklenen en görkemli yapıdır.
II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesinden sonra yönetim merkezi yeniden Dolmabahçe'ye taşındı, ancak sonraki padişahlar Yıldız'ı zaman zaman kullandı. VI. Mehmed, Mustafa Kemal Paşa ile Samsun'a hareketinden önce 15 Mayıs 1919'da Küçük Mabeyin Köşkü'nde görüştü.
Cumhuriyet'in ilanından sonra saray bir süre boş kaldı. Kütüphanesindeki değerli eserler Atatürk'ün emriyle İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ne nakledildi, taşınabilir diğer eşyalar başka saraylara dağıtıldı. 1924'te silahlı kuvvetlere bırakılan saray, Harp Akademileri olarak kullanıldı.
Saray 1977'de Kültür Bakanlığı'na devredildi ve restorasyon çalışmaları başladı; madde yazarına göre bu çalışmalar hâlâ sürmektedir. Onarımı biten bölümler ziyarete ve kullanıma açılmış olsa da saray bir bütün olarak değil, çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafından kullanılmaktadır. Güzel sanatlar binası ile marangozhanede İstanbul Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı Şehir Müzesi hizmet veriyor. Sarayın güvenliği için yapılan kışlalardan Ertuğrul Kışlası 1958'de yıktırıldı; 1887'de II. Abdülhamid'in Orhan Gazi adına yaptırdığı Orhaniye Kışlası ise saray duvarının dışında hâlâ ayaktadır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “YILDIZ SARAYI” (Bülent Bilgin)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Yıldız Sarayı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/yildiz-sarayi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları