TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Devlet teşkilatı
Teşkilat · Osmanlı taşra teşkilatı · XIV–XX. yüzyıl

Türkçe sançmak fiilinden türediği belirtilen sancak kelimesi bayrak, bu bayrağın temsil ettiği askeri birlik ve bunların oluşturduğu idari bölge anlamlarında kullanıldı. Aşıkpaşazade’ye göre Karacahisar’ın fethinden sonra Selçuklu sultanı Osman Gazi’ye bir sancak göndermiş, Osman böylece sancak beyi olmuştu. Ancak ilk dönemlerde temel idari birim olarak sancak teriminden çok subaşılık ve vilayet gibi terimler kullanılıyordu; sancak XV. yüzyılda idare ve kumanda anlamının yanında “idari bölge” anlamını da kazandı ve zamanla eyaletlere bağlı, sancak beyi idaresindeki bölgeyi ifade eder oldu.
Orhan Gazi 1357’de oğlu Şehzade Murad’ı lalası Şahin ile Rumeli’ye gönderdi; fethedilen toprakların sorumluluğu Lala Şahin’e verilince beylerbeyi unvanını aldı. 1361’den sonra Balkanlar’daki fetihler hızlanınca I. Murad onu Rumeli’deki beylere kumandan tayin etti; böylece beylerbeyilik, sancaklar üzerinde bir kontrol mekanizması olarak ortaya çıktı. Anadolu’da ve Rumeli’de sorumluluk alanları genişleyince devlet Boğazlar esas alınarak iki büyük idari kısma ayrıldı: 1393’te Yıldırım Bayezid Rumeli’ye geçerken Kara Timurtaş Paşa’yı Ankara’da Anadolu beylerbeyi olarak bıraktı. Rumeli beylerbeyi divan toplantılarına katılmak ve diğer beylerbeyilerin önünde yer almak gibi üstünlüğünü korudu. Ardından Amasya-Tokat bölgesini kapsayan Rum beylerbeyiliği (1413) ve Karamanoğulları’nın ilhakından sonra Karaman beylerbeyiliği kuruldu.
Yavuz Sultan Selim’in fetihlerinden sonra Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz’ı içine alan Arap vilayeti, Alaüddevle (Dulkadir) vilayeti ve Diyarbekir vilayeti kuruldu. 1520 tarihli bir belgeye göre Rumeli vilayetinde otuz, Anadolu’da yirmi, Karaman’da sekiz, Rum’da beş, Arap vilayetinde on beş, Diyarbekir’de dokuz sancak vardı. Kanuni Sultan Süleyman döneminde Arap vilayeti Halep, Şam ve Mısır beylerbeyiliklerine ayrıldı; 1533’te Cezayir beylerbeyiliği kurularak kaptan-ı deryalığa getirilen Barbaros Hayreddin Paşa’ya verildi. Yeni fetihlerle Bağdat ve Erzurum (1534), Budin (1541), Van (1548) ve Tımışvar (1552) beylerbeyilikleri teşkil edildi; fetihten hemen sonra beylerbeyi tayin edilmesi Kanuni döneminin yeni bir uygulamasıydı. 1568’de Kefe sancağı, 1571’de fethinden sonra Kıbrıs beylerbeyilik haline getirildi.
Belgelerde uzun süre “beylerbeyilik” ve “vilayet” tabirleri kullanıldı; eyalet kelimesi bu idari birim için muhtemelen 1591’de benimsendi. Ayn Ali Efendi’nin 1609 tarihli listesinde otuz iki eyalet vardır: Rumeli, Anadolu, Karaman, Budin, Tımışvar, Bosna, Kıbrıs, Diyarbekir, Şam, Halep, Erzurum, Van gibi yirmi üçü timarlı, Mısır, Bağdat, Yemen, Habeş, Basra, Lahsa, Cezayir-i Garb, Trablusgarp ve Tunus ise salyaneli eyaletlerdi. XVI. yüzyıl sonlarında otuzun üzerinde beylerbeyiliğe bağlı sancakların sayısı 500 civarındaydı; XIX. yüzyıl başlarında yirmi beş kadar beylerbeyilik ve yaklaşık 300 sancak bulunuyordu. Bir Osmanlı eyaleti bugünkü bir ilden çok daha genişti; bir iki istisna ile bugünkü bir ilin genişliği ancak bir sancak kadardı.
YZEyalet, sancak beylerinin idaresindeki sancaklardan oluşurdu; beylerbeyi “paşa sancağı” denilen merkez sancakta otururdu. Sultanın icra gücünün temsilcisi olarak eyaletin bütün işlerinden sorumluydu, kadıların hükümlerini ve padişahın emirlerini uygular, halkın güvenliğini sağlardı. Eyalet timar sistemi üzerine kurulduğundan beylerbeyi öncelikle timarlı sipahi ordusundan sorumluydu; sipahilerin tayin ve terfileri ona bağlıydı ve emrindeki defter kethüdası ile timar defterdarı bu işlerle uğraşırdı. Bununla birlikte kadı ve mal defterdarı doğrudan merkeze karşı sorumluydu, büyük şehirlerdeki yeniçeri ağaları da beylerbeyine bağlı değildi ve beylerbeyi yeniçeri garnizonu bulunan kalelere giremezdi. Bu karşılıklı denge ve görev yerlerinin sık değiştirilmesi, beylerbeyilerin fazla güçlenip bağımsızlaşmasını önlemeye yönelikti.
Sancağın en yüksek idarecisi sancak beyi (mir-i liva) idi. Sancak merkezinde oturur, diğer kaza ve nahiyelerde zaim, subaşı ya da voyvoda denilen görevliler onu temsil ederdi. “Seyfiye” ya da “ehl-i örf” zümresinden olan sancak beyinin başlıca görevi asayişi sağlamak ve sipahi ile reaya arasındaki ilişkilerin, çoğu Kanuni döneminde yeniden derlenen sancak kanunnamelerine uygun yürümesini temin etmekti; seferde sancağının timarlı sipahileriyle beylerbeyinin kumandasına girerdi. XVI. yüzyılda görev süresi bir ile üç yıl arasında değişir, tayinler genellikle komşu sancaklar arasında yapılırdı. Yüzyılın başında sancak beylerinin yüzde 40’a yakını ümera oğlu ya da akrabasıydı; yüzyılın ikinci yarısından itibaren saraydan çıkanların payı arttı.
Osmanlılar Anadolu’da beylikleri ilhak ederken eski sınırları fazla bozmadılar: Saruhan, Karesi, Menteşe ve Aydınoğulları beylikleri Anadolu eyaleti içinde eski sınırlarını, idari yapılarını ve adlarını koruyan sancaklar haline geldi. Bu bütünleştirici politika, aynı kültürü paylaşan beyliklerin Osmanlı düzeniyle kaynaşmasını kolaylaştırdı. XV ve XVI. yüzyıllarda Saruhan (Manisa), Menteşe, Germiyan (Kütahya), Konya, Amasya, Kastamonu, Trabzon ve Kefe gibi bazı sancaklar, şehzadelerin idari tecrübe kazanmak için gönderildiği şehzade sancaklarıydı. Adana’da Ramazanoğlu, Maraş’ta Dulkadıroğlu ailelerinden beylerin sancak beyi tayin edilmesi gibi eski hanedanlara bırakılan sancaklar da vardı.
Eyaletler ve onlara bağlı sancaklar statü bakımından timarlı (haslı) ve salyaneli olmak üzere ikiye ayrılırdı. Anadolu ve Rumeli’deki timarlı eyaletlerde vergi gelirleri has, zeamet ve timar olarak dağıtılırdı. Daha çok güneydeki uç bölgelerde bulunan salyaneli eyaletlerde ise gelirler timar olarak dağıtılmaz, doğrudan hazine adına toplanır, asker ve idarecilerin yıllık maaşları ödendikten sonra kalanı İstanbul’a gönderilirdi; “yıllık” anlamındaki salyane adı buradan gelir. Göçebe toplulukların daha iyi denetlenmesi ve vergilerinin düzenli toplanması için merkezi olmayan sancaklar da kuruldu; XVI. yüzyılın ikinci yarısında Halep Türkmenleri ve Bozulus Türkmenleri birer sancak halinde örgütlenmişti.
Timar sistemindeki bozulma eyaletlerde köklü değişiklikler getirdi. Vergi gelirlerinin önemli bir bölümü artık iltizamla doğrudan hazine adına toplanıyor, valiler bu vergileri toplama şartıyla tayin ediliyor ve kendi masraflarıyla kapı halkı beslemeye teşvik ediliyordu. Bu gelişmeler XVIII. yüzyılda eyaletlerin daha geniş bir özerklik kazanmasının yolunu açtı. Ayan denilen mahalli ileri gelenler güçlendi; onlarla işbirliği yapmayan valilerin nüfuzu sınırlı kaldı ve güçlü ayan aileleri yalnız uzak eyaletlerde değil Anadolu ve Rumeli’de de mahalli hanedanlar kurdular. Mısır’da gerçek kontrol Memlük beylerinin, Bağdat ve Kuzey Afrika’da yerel yeniçeri gruplarının eline geçti.
II. Mahmud 1812’de ayan ve paşalara karşı mücadele başlattı ve 1826’dan sonra eyaletleri askeri ve mali bakımdan geniş yetkili müşirlere verilen “müşiriyet”ler olarak yeniden düzenledi. 1839’da Tanzimat’ın ilanıyla iltizam kaldırıldı, vergi toplama görevi merkezden gönderilen muhassıllara verildi ve müşirlerin yetkisi asayişle sınırlandı; ancak bu sistem başarılı olamadı ve 1842 başında iltizama dönüldü. 1864’te Fransız sistemi örnek alınarak Vilayet Nizamnamesi çıkarıldı: vilayetler sancaklara, sancaklar kazalara, kazalar köylere bölündü, her kademede idare meclisleri kuruldu. Tuna vilayetindeki uygulamanın başarısı üzerine sistem 1867’de Yemen ve Bağdat dışındaki bütün ülkeye yayıldı; 1871’deki İdare-i Umumiye-i Vilayat Nizamnamesi nahiyenin statüsünü belirginleştirdi. Sancaklar 1921’de Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kaldırıldı; Cumhuriyet döneminde vilayetler, başında birer vali bulunan illere dönüştü.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “EYALET” (Halil İnalcık); “SANCAK” (İlhan Şahin); “TANZİMAT” (Ali Akyıldız)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Eyalet ve sancak sistemi · Devlet teşkilatı”, https://padisahlaratlasi.com/devlet-teskilati/eyalet-ve-sancak-sistemi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları