TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Doğru bilinen yanlışlar
Doğru bilinen yanlış · Hayır: tuğra imza yerine geçen bir alametti, ama onu padişah değil çoğunlukla nişancı çekerdi.
Haritayı 1324 yılında açFerman ve beratların başındaki tuğra, çoğu zaman padişahın kendi eliyle attığı kişisel imzası olarak düşünülür. Sanatlı kıvrımları, sanki her padişahın elinden çıkmış özel bir imza gibi görülür. Bazı anlatılarda tuğranın, bir padişahın mürekkebe batırdığı elini kâğıda basmasından doğduğu bile söylenir.
M. Uğur Derman'ın TDV İslam Ansiklopedisi'ndeki “Tuğra” maddesine göre tuğra, Türk hükümdarlarını temsil eden yazılı bir alamettir. Orta Türkçe'de “hükümdarın mühür ve imzası” anlamına gelen tugrag kelimesinden gelir; Osmanlı belgelerinde tevki, nişan ve alamet adlarıyla da anılır. İçinde padişahın adı, babasının adı, “şah” ve “han” unvanları ile “el-muzaffer daima” (daima muzaffer) duası bulunur. Tuğra için “yazmak” değil “çekmek” fiili kullanılırdı. Osmanlılarda bilinen ilk tuğra Orhan Gazi'ye aittir (1324); Osman Gazi'nin tuğrasına rastlanmamıştır. Tuğra beş bölümden oluşur: padişahın ve babasının adlarının yer aldığı kürsü (sere), sola doğru uzanan iç içe iki beyza, sağa doğru uzanan kol, yukarı yükselen üç tuğ ve tuğların tepesinden sola inen zülfeler.
Tuğrayı çeken padişah değil, bu işle görevli yüksek dereceli bir memurdu: nişancı (tuğrai ve tevkii de denirdi). Erhan Afyoncu'nun “Nişancı” maddesine göre nişancının başlıca görevi ferman, name (resmî mektup), ahidname ve berat gibi belgelerin üzerine padişahın tuğrasını çekmekti. Nişancı Divan-ı Hümayun'un asıl üyelerindendi; işi çok olduğunda kubbe vezirlerinin en kıdemsizi ona yardım ederdi. Derman'a göre önemli fermanlar için tezhipli tuğralar önceden hazırlanır, sayısı belirlenerek hazineye teslim edilir, kullanılacağı zaman fermanın başına yapıştırılır ve nişancı iki kâğıda taşacak şekilde “sahhü'l-vasl” (ekleme doğrudur) yazardı.
Tuğra çekme yetkisi başkalarına da verilebiliyordu. Sefere çıkan vezirlere önceden tuğra çekilmiş boş ahkam kâğıtları teslim edilir, sınır eyaletlerinde valilik yapan vezirler de tuğra çekme hakkına sahip olurdu; vezir sayısı artınca Sadrazam Kemankeş Mustafa Paşa bu uygulamayı kaldırmıştır. Nişancılık 1836'da kaldırılınca tuğra çekme işi defter eminine verilmiş, tuğra çekenlere “tuğrakeş” denmiş ve bu durum 1922'ye kadar sürmüştür. Derman, padişahlar arasında tek tuğrakeşin, on tuğradan oluşan bir murakka (albüm) bırakan III. Ahmed olduğunu belirtir. Derman'a göre İstanbul içi için Divan-ı Hümayun'dan tuğrasız ferman çıkabilirdi, ama taşraya gönderilenlere mutlaka tuğra konurdu.
Karışıklığın bir sebebi kelimenin anlamıdır. Tuğra, harf yapısı bakımından tevki hattından doğmuştur ve “tevki” kelimesi esasen “imza” anlamına gelir. Tuğra gerçekten de belgede padişahın iradesini gösteren, imzanın yerini tutan resmî işaretti. Nitekim sadrazam, vezir ve beylerbeyi gibi yöneticiler imza yerine “pençe” denen başka bir alamet kullanırdı. Yani tuğra işlevi bakımından bir imzaydı, ama padişahın elinden çıkan bir imza değildi.
Bir başka sebep eski bir rivayettir. Derman, Hammer'in, I. Murad'ın Ragusa (Dubrovnik) ile yapılan antlaşmayı onaylamak için imza yerine elini mürekkebe batırıp bastığı ve padişah tuğralarının bundan çıktığı yolundaki anlatısının “artık tamamen bir tarafa bırakıldığını” belirtir. III. Ahmed ise kuralı doğrulayan bir istisnadır: kaynağın onu “padişahlar arasında tek tuğrakeş” diye anması, öteki padişahların tuğralarını kendilerinin çekmediğini gösterir.
Tuğra, padişahı temsil eden ve belgede imza yerine geçen resmî bir alametti; ama onu padişah değil, nişancı ya da sonraki dönemde tuğrakeş denen görevliler çekerdi. Padişahlar arasında tuğra çeken tek kişi III. Ahmed'dir; tuğranın elin mürekkebe batırılıp basılmasından doğduğu hikâyesi ise bugün kabul görmez.
Atıf: Padişahlar Atlası, “Tuğra padişahın kendi eliyle attığı imza mıydı? · Doğru bilinen yanlışlar”, https://padisahlaratlasi.com/dogru-bilinen-yanlislar/tugra-padisahin-kendi-eliyle-attigi-imza-miydi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları