TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Devlet teşkilatı
Teşkilat · İlmiye teşkilatının başı · 1425–1924
YZŞeyhülislam, Osmanlılarda ilmiye teşkilatının başındaki alimin unvanıdır. Sözlükte “yaşlı kimse, reis, bilge” anlamındaki şeyh kelimesiyle İslam kelimesinden oluşan tabir, X. yüzyılın ikinci yarısında İslam dünyasında önde gelen ulema ve sufilere verilen bir şeref unvanı olarak ortaya çıktı, zamanla “alimlerin en kıdemlisi, reisi” anlamını kazandı. XI. yüzyılda Horasan’da Şafiilerin başındaki alim bu unvanla anılıyordu; Memlüklerde fetvalarıyla tanınan fıkıh alimlerine verildi, 1300 yıllarına doğru ise tanınmış müftüleri nitelemeye başladı. Safeviler döneminde İran’da dini mahkemenin reisine verilen resmi bir unvandı. Bununla birlikte şeyhülislamlığın köklü bir dini kurum haline gelişi Osmanlılar döneminde gerçekleşti.
Osmanlılarda kurumun ne zaman kurulduğu ve bu makama ilk kimin getirildiği tartışmalıdır. Uzun yıllar Bursa kadılığı yapan Molla Fenari’nin 1425’te (828) Bursa müftülüğüne tayini genellikle başlangıç kabul edilir; ancak bu mütevazı fetva makamını XVI. yüzyılda bütün ilmiyeyi temsil eden kurumla özdeşleştirmek doğru değildir. Kazaskerlik ve Bursa kadılığı zaten mevcutken ayrı bir fetva makamının ortaya çıkışı, Fetret devrinden sonra toparlanma çabasının ve bazı Rafizi hareketlerin görüldüğü 1420’lerin dini, siyasi ve ideolojik şartlarıyla açıklanır. 1433’te II. Murad’ın huzuruna kabul edilen Bertrandon de la Broquière’in papa konumunda bir “büyük halife”den söz etmesi, müftülüğün daha o yıllarda önemli bir mevki olduğunu gösterir.
XV. yüzyılda Molla Fenari, Fahreddin-i Acemi, Molla Hüsrev ve Molla Gürani gibi alimler II. Murad ve Fatih Sultan Mehmed dönemlerinde müftülük yaptılar; fakat dönemin kronikleri onlardan şeyhülislam diye söz etmez. Fatih’in Teşkilat Kanunnamesi’nde şeyhülislamın ulemanın reisi sayılması, ibare metne sonradan eklenmemişse unvana resmi bir nitelik kazandırmış olmalıdır. Aynı kanunname veziriazamın teşrifatta şeyhülislama ve padişah hocasına kendi önünde yer vermesini öngörür.
Dönüm noktası, Zenbilli Ali Efendi’nin II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman devirlerine yayılan yirmi üç yıllık (1503–1526) müftülüğüdür. II. Bayezid’in İstanbul’da yaptırdığı medresede ders vermek ve külliyenin nezareti şeyhülislamlara bırakıldı. Rivayete göre Zenbilli Ali Efendi, müftünün yalnız dini meselelerle ilgilenmesi gerektiğini söyleyen Yavuz’a karşı çıkarak padişahın hem dinini hem dünyasını gözetmenin şeyhülislamın başlıca vazifesi olduğunu belirtmişti. Ondan sonra gelen Kemalpaşazade ve Sadi Çelebi fetva ve önerileriyle makamın itibarını arttırdılar.
Ebussuud Efendi’nin yaklaşık otuz yıl süren şeyhülislamlığı kurumda derin izler bıraktı. Rumeli kazaskerliğinden doğrudan bu makama getirilen ilk alim odur ve bundan sonra Rumeli kazaskerliğinden meşihata geçmek âdet oldu. Fetva eminliğini o ihdas etti; “Nameşru nesneye emr-i sultani olmaz” diyerek bazı uygulamalara karşı çıkmakla birlikte fetvalarında genellikle devletin temel siyasi ilkelerini destekledi ve şer’i hukukla kanunu bağdaştırmaya çalıştı. XVI. yüzyıl ortalarında mevleviyet derecesindeki kadı ve müderrislerin tayinleri kazaskerlerden şeyhülislama geçince makamın idari görevleri arttı; yüzyılın sonunda şeyhülislamlar siyasi kararlarda veziriazamlarla eş bir rol üstlendiler.
Şeyhülislamın en temel görevi kendisine sorulan dini, siyasi ve idari meselelerde Hanefi fıkhına göre fetva vermekti. Fetvalar “Bu mesele beyanında eimme-i Hanefiyye’den cevap ne veçhiledir ki” kalıbıyla başlar, fetvahanede fetva eminleri ve mübeyyizler tarafından hazırlanır, cevap kısmını ve imzayı şeyhülislam bizzat yazardı. Mahkemelerdeki davalarda tarafların getirdiği şeyhülislam fetvaları çok etkiliydi; binlerce fetva sonradan mecmualarda derlendi. Kurum bütün eyalet, sancak ve kaza müftülerinin tayin, nakil ve azlinden de sorumluydu. XVII. yüzyıldan itibaren hekimbaşı, müneccimbaşı ve tekke şeyhleri dahil bütün ilmiye tevcihatı, şeyhülislamın sadrazama sunduğu “işaret-i aliyye” denilen teklifle yapılır oldu. Ruus imtihanları, büyük vakıfların nezareti, huzur derslerine hoca seçimi ve cülustan sonra padişaha kılıç kuşatılması da görevleri arasındaydı.
Şeyhülislam Divan-ı Hümayun üyesi değildi; fakat XVI. yüzyıldan itibaren padişah ve sadrazamlar giderek daha sık onun görüşüne başvurdu, XVII. yüzyıldan sonra şeyhülislamlar idarenin fiilen içinde yer aldı. I. Ahmed’in ölümünde devlet erkânı Şeyhülislam Hocazade Esad Efendi’nin evinde toplanarak Şehzade Mustafa’nın tahta çıkmasına karar verdi; Hocazade’nin fetvası hanedanın en yaşlı ve olgun üyesinin tahta geçmesini esas alan usule zemin hazırladı. Divanın önemini kaybettiği XVIII ve XIX. yüzyıllarda savaş ilanı, barış ve padişahın tahttan indirilmesi gibi konuları görüşen meşveret meclislerinde şeyhülislam en güçlü üye olarak baş sırada oturdu. Yeni askeri teşkilat için 1826’da onun konağında toplanan meclislerde iki ayrı fetva hazırlanması bunun örneklerindendir.

XVI. yüzyılda şeyhülislamlar belli bir tahsil ve kariyere sahip alimler arasından sadrazamın arzı ve padişahın tasdikiyle atanırdı. Önceleri kayd-ı hayat şartıyla görevde kalırken XVII. yüzyıldan itibaren sık değişikliğe gidildi; ilmi ölçülerin yanında siyasi ve idari uyum arayışı öne çıktı. Kurumun beş asırlık tarihinde 131 müftü ve şeyhülislamın görev yaptığı, ortalama sürenin üç buçuk yıl olduğu hesaplanır. 1424–1574 arasında on beş, 1575–1730 arasında kırk üç, 1730–1880 arasında elli sekiz şeyhülislam görev yaptı. Sunullah Efendi 1599–1608 arasında dört kez bu makama geldi; Memekzade Mustafa Efendi ise makamda yalnız 13 saat kaldı. İlmiye geleneğinde ulemaya verilen en ağır ceza azil ve sürgündü; ölüm cezası çok istisnai durumlarda uygulandı.
Askeri zümrelerin iktidarda söz sahibi olduğu dönemlerde şeyhülislamlar çoğu kez kendi iradeleri dışında siyasi olayların içine çekildi. 1622’deki II. Osman olayı, 1730 Patrona ve 1807 Kabakçı isyanlarında ayaklananlar meşruiyet kazanmak için şeyhülislamın fetvasını aradı. Sultan İbrahim’in ve son dönemde Abdülaziz ile V. Murad’ın tahttan indirilmesi için verilen hal’ fetvalarının şer’i ve hukuki yönü tartışmalıdır. 1703 ve 1730 isyanlarında şeyhülislamların siyasete karışması kurumun önemli bir itibar kaybına uğramasına yol açtı. Öte yandan ıslahat dönemlerinde yenilik taraftarı şeyhülislamlar da görüldü: III. Selim Dürrizade Mehmed Arif Efendi’yi bu yüzden takdir etmiş, Meşrepzade Mehmed Arif Efendi kadı yetiştirmek için Muallimhane-i Nüvvab’ın açılmasını sağlamıştı.
1826’da Yeniçeri Ocağı kaldırılınca meşihat makamı, kazaskerlik ve İstanbul kadılığı dahil bütün şer’i kurumlarla birlikte Ağakapısı’na taşındı ve burası Bab-ı Meşihat adını aldı; daire ve kalemlerde toplam 150 kadar görevli bulunuyordu. Vaka-i Hayriye’den sonra şeyhülislamın ve ilmiyenin gücü azalmaya başladı, Tanzimat ve II. Meşrutiyet’in ardından bu durum daha açık hale geldi. XIX. yüzyılda şeyhülislamlar kabine üyesi oldular ve kendilerine diğer görevliler gibi belirli bir maaş bağlandı. Bazılarına ek görevler de verildi: 1871’de Evkaf-ı Hümayun nazırlığı Ahmed Muhtar Beyefendi’ye ikinci görev olarak tevcih edildi, Dürrizade Abdullah Beyefendi ve Mustafa Sabri Efendi bir süre sadarete vekalet ettiler.
Şeyhülislamlık, Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki Müslümanların hamisi sayılması sebebiyle bağımsızlığını kazanan Balkan devletlerindeki müftülerin işlerini de yürüttü; Yunanistan ve Bulgaristan’da 1913’ten sonra müftülerin menşurları İstanbul’da şeyhülislam tarafından verildi. I. Dünya Savaşı için verilen beş fetva, Vahdeddin’in hal’ fetvası ve Millî Mücadele aleyhine Dürrizade Abdullah Beyefendi’nin verdiği fetva kurumun son siyasi fetvaları oldu. Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında Türkiye Büyük Millet Meclisi şeyhülislamlığı önce Şer’iyye ve Evkaf Vekaleti’ne dönüştürdü; 1924’te hilafetin kaldırılmasıyla bu vekalet de kaldırıldı ve yerine Diyanet İşleri Reisliği kuruldu.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ŞEYHÜLİSLÂM” (Mehmet İpşirli)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Şeyhülislamlık · Devlet teşkilatı”, https://padisahlaratlasi.com/devlet-teskilati/seyhulislamlik/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları