TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1734–1735

Fatih ilçesinin Davutpaşa semtindeki cami, I. Mahmud'un sadrazamlarından Hekimoğlu Ali Paşa'nın 1734–35'te Çuhadar Ömer Ağa ve Hacı Mustafa Ağa adlı iki mimara yaptırdığı külliyenin merkezidir; külliyede tekke, kütüphane, türbe, sebil ve çeşmeler de bulunur. Yerindeki Abdal Yakub Tekkesi inşaat sırasında yeniden canlandırıldığı için cami aynı zamanda bu tekkenin tevhidhanesi olmuş, duvarların içine üç küçük halvet hücresi yerleştirilmiştir. Kesme küfeki taşından yapılan caminin harimini altı payeye oturan bir kubbe ile altı yarım kubbe örter.
Duvarlardaki sıraltı çinilerin büyük kısmı Tekfur Sarayı imalatıdır. Kapı üstündeki 1734–35 tarihli inşa kitabesi Şeyhülislam Ebu İshakzade İshak Efendi'nin, hattı Cihangirli Mustafa Efendi'nindir. Cami 1783'te I. Abdülhamid, 1830'larda II. Mahmud döneminde onarılmıştır; bugünkü kalem işleri II. Mahmud dönemi onarımından kalmış, 1900'de daha kaba bir işçilikle yenilenmiştir. Minare 1830'larda yıkılıp yenilenmiş, 1962'deki tamir sırasında yine yıkılarak aynı yıl yeniden yapılmıştır. Ahşap hünkar kasrı ile dış avlu duvarlarının güney kapısı dışındaki bölümü günümüze ulaşmamıştır.
Kubbeyi taşıyan altı paye on iki köşeli kesitlidir; ikisi mihrap çıkıntısının köşelerinde, dördü serbest durur. Payelerin serbest bırakılması harimin doğu, batı ve kuzey yönlerinde genişlemesini sağlamıştır. Dışta payeler, yarım kubbelerin arasından sekizgen gövdeli, dilimli kubbeciklerle örtülü ağırlık kuleleri olarak yükselir. Harim beş sıra pencereyle aydınlanır. Mukarnas başlıklı sütunlara oturan mahfil, mihrap çıkıntısı dışında harimi üç yönden çevirir; mermer korkuluklarında on ikigenlerin kesişmesiyle oluşan geometrik bir düzen vardır. Mahfilin güneydoğu ucu hünkar mahfili olarak düzenlenmiştir; buradaki ahşap çıkmanın rokokoya yönelen barok süslemeleri 1783 onarımına işaret eder.
Yedi kenarlı niş biçimindeki mermer mihrap sarkıtlı mukarnas yaşmaklıdır; iki yanında Kadiri-eşrefi tacı, üstte ortada bir Kadiri gülü bulunur. İtinalı işçilikli mermer minberin geçiş açıklığının üzerine, iri natüralist çiçeklerden oluşan, devrin üslubunu yansıtan bir kompozisyon resmedilmiştir. Çinilerin arasında bir miktar mavi-beyaz Kütahya çinisi de kullanılmış; derinlik ve ışık-gölge uygulamalarıyla dikkat çeken Kabe tasvirli bir pano yer almıştır. Celi sülüs Ayetü'l-kürsi kuşağının sonunda, hakkında bilgi olmayan bir hattatın el-fakir Hasan hane-i hassa imzası vardır. Duvarların içindeki halvethaneler 1,60 × 1,70 metre ölçüsündedir. Minare kürsüsünün batı yüzünde Halifezade İsmail'in 1761–62'de yaptığı bir güneş saati bulunur.
İki kubbeli türbenin batı bölümü Abdal Yakub, Şeyh İbrahim ve tekkenin diğer ileri gelenleri, doğu bölümü Hekimoğlu Ali Paşa, eşi Muhsine Hatun ve aile fertleri için yapılmıştır; cadde cephesinde şair Hıfzi'nin 1758 tarihli kitabesi yer alır. Avlu kapısının üzerinde fevkani olarak yapılan, aynalı tonozlu kütüphanenin kitapları Süleymaniye Kütüphanesi'nde, minyatürlü bazı kitapları ve ahşap kitabesi Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ndedir. Beş cepheli sebilin 1733–34 tarihli kitabesi şair Vehbi'ye aittir; yapı son olarak 1980'lerde restore edilmiştir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HEKİMOĞLU ALİ PAŞA KÜLLİYESİ” (Ahmet Vefa Çobanoğlu)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Hekimoğlu Ali Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/hekimoglu-ali-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları