TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Payitahtlar

İstanbul

Payitaht · 1453–1922

İstanbul
Abdullah Biraderler'in 1880 dolayında yukarıdan çektiği İstanbul; Topkapı Sarayı, Ayasofya ve Nuruosmaniye görünüyor. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1453 yılında aç

Bizans'ın başşehri ve Osmanlılar

İstanbul tarihi bakımdan Haliç, Marmara denizi ve surların çevrelediği yarımadayı ifade eder; Osmanlılar bu kesime “nefs-i İstanbul” der, Galata, Eyüp ve Üsküdar'ı ona bağlı kadılıklar (bilad-ı selase) olarak teşkilatlandırırdı. 330'da Roma İmparatorluğu'nun merkezi buraya taşınınca şehir Constantinopolis adıyla on üç asır Doğu Roma'nın başşehri oldu. Osmanlılar paralarda ve resmi yazışmalarda çoğu kez Kostantiniyye adını kullandılar; halk arasında ise İstanbul adı yaygınlaştı ve resmi ad oldu. Şehre merkez oluşu dolayısıyla payitaht-ı saltanat, darüssaltana, darülhilafe gibi unvanlar yanında Dersaadet ve Asitane adları da verildi.

Feridun Emecen'in yazdığı bölüme göre Osmanlılar'ın İstanbul'a ilgisi kuruluş devrinin ilk yıllarında başladı; ancak Orhan ve I. Murad dönemlerinde askerlerin şehir önünde görünmesi gerçek bir kuşatma değil, ittifaklarla ilgili bir durumdu. İlk ciddi kuşatma 1396'da Yıldırım Bayezid tarafından yapıldı; 1400 baharında yeniden başlayan muhasara Timur'un Anadolu'ya girmesiyle sona erdi. II. Murad 1422'de şehri sıkı biçimde kuşattıysa da kardeşi Mustafa'nın isyanı üzerine kuşatmayı kaldırdı. Tahta ikinci kez çıkan II. Mehmed için ise tek hedef Bizans'ın başşehriydi: Rumeli ile Anadolu toprakları arasında irtibatı daima engelleyen bir konumdaki şehrin alınması öncelik kazanmıştı.

Fetih ve “Tahtım İstanbul'dur”

Hazırlıklar uzun sürdü; 1452 Nisanında Boğaz'ın en dar yerinde Rumeli yakasında yeni bir hisarın yapımına başlandı. Osmanlı askeri 29 Mayıs 1453'te şehre “top yıkdığı gedikten” girdi. Halil İnalcık'ın anlattığına göre şehri devletin başşehri yapmayı planlayan ve bu yüzden daha fazla harap olmasını önlemek isteyen Fatih Sultan Mehmed 30 Mayıs'ta savaş halinin bittiğini ilan etti. Aynı gün törenle şehre giren sultan limanı gezdi, Ayasofya'ya giderek kiliseyi şehrin “cami-i kebir”i ilan etti ve “tahtım İstanbul'dur” diyerek İstanbul'u devletin merkezi yaptı; ilk cuma namazını da Ayasofya'da kıldı.

İnalcık aynı yerde Osmanlı payitahtlarının sırasını da özetler: 1365–1368'de I. Murad'ın emriyle Edirne'de bir saray yapılması üzerine Edirne devletin Rumeli merkezi ve ikinci payitahtı olmuş, Bursa 1402'ye kadar esas payitaht ve darüssaltana durumunu korumuş, 1402'de Süleyman Çelebi'nin devlet arşivi ve hazineyle Edirne'ye sığınması üzerine Edirne başşehir olmuştu. İstanbul birinci payitaht olduktan sonra Rumeli'de Edirne, Anadolu'da Bursa devletin ikinci ve üçüncü payitahtları sayıldı.

İstanbul
Otağtepe'den Rumeli Hisarı ve Boğaz. · Görsel: Wikimedia Commons (CC0)

Şehri yeniden nüfuslandırmak

Fatih fetihten üç gün sonra aman ilan ederek kaçan halkın geri dönmesine izin verdi; dönenlerin evlerinde oturabilecekleri ve dinlerinde serbest oldukları duyuruldu, patriklik resmen ihya edildi ve Yorgi Scholarius 6 Ocak 1454'te patrik tanındı. Sultan Edirne'ye dönmeden önce Karışdıran Süleyman Bey'i 1500 yeniçeriyle şehrin subaşısı, Hızır Bey'i kadı tayin etti; surların onarımını, Yedikule'nin ve Beyazıt'ta kendisi için bir sarayın (sonradan Eski Saray) yapılmasını emretti. Esirlerden kendi payına düşenleri Haliç kıyılarına yerleştirdi; Rumeli ve Anadolu'dan müslüman, hıristiyan ve yahudi ailelerin sürgün yoluyla şehre gönderilmesini emreden fermanlar çıkardı. Aralık 1455 tarihli eksik bir sayımda yirmi iki mahallede 918 hane kaydedilmiş, bunların 291'i için “boş” ya da “enkaz” notu düşülmüştür.

Bu çabalar sonuç verdi. İnalcık'ın verdiği tabloya göre Galata dahil 16.326 hane olan nüfus (1477), 1535'e gelindiğinde yaklaşık beş kat artarak 80.000 haneye ulaşmıştı. Fernand Braudel XVI. yüzyıl nüfusunu 700.000 dolayında, Robert Mantran XVII. yüzyıl nüfusunu 650-750.000 ya da banliyölerle 800.000 olarak tahmin eder; ancak madde surlar içi için verilen bu rakamların tamamının abartılı göründüğünü, Bizans döneminde İstanbul ve Galata'nın toplam nüfusunun hiçbir zaman 400.000'i aşmadığını belirtir.

Saray, divan ve vakıflar

Yeni saray, tarihi yarımadanın ucunda Marmara'ya, Üsküdar'a ve Haliç'e bakan 700 dönümlük bir alanda kuruldu. Bab-ı Hümayun'un üzerindeki tarih 1478 olduğundan inşaata bundan önce, muhtemelen 1465'te başlandığı kabul edilir. Beyazıt'taki eski saraydan ayırt edilmek için uzun süre Saray-ı Cedid-i Amire diye anılan yapı, sonradan Topkapı Sarayı adını aldı. Teşkilat bakımından Birun (hizmet ve koruma alanı), Divan-ı Hümayun (idari merkez), Enderun (eğitim alanı) ve Harem'den (özel yaşam alanı) oluşuyordu; divan günlerinde devlet adamları Babüsselam önünde törenle karşılanır, yabancı elçilerin maiyeti bu kapının dışında beklerdi.

Şehrin Osmanlı-İslam altyapısı büyük ölçüde vakıflarla kuruldu. Kapalı Çarşı ve bedesten, hanlar, kapanlar ve 2000 kadar dükkân Ayasofya vakıflarına bağlandı; şehrin ilk idari birimi Ayasofya nahiyesiydi, öbür nahiyeler padişah ve vezirlerin külliyeleri çevresinde gelişti. Fatih Camii ve külliyesi 1471'de tamamlandı; Ebu Eyyub el-Ensari'nin türbesi çevresinde gelişen Eyüp, şehrin kutsal semti oldu. Kanuni döneminde Avratpazarı'nda Hürrem Sultan adına külliye kuruldu (1539); 1550–1557 arasında yapılan Süleymaniye Camii ve Külliyesi on sekizden fazla yapıyı içine alır.

İstanbul
Topkapı Sarayı'nın ana kapısı Bab-ı Hümayun. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Canercangul)

Beş yüzyıllık merkez

Emecen'e göre fetihten sonra İstanbul yavaş yavaş bir Türk-İslam şehri hüviyeti kazandı ve bir imparatorluk merkezinin kozmopolit hayatının hâkim olduğu büyük bir metropole dönüştü; XVI. yüzyıldan itibaren taşradaki şehir hayatı payitahtın manevi ve kültürel baskısını sürekli hissetti. Saray tarihçilerinin eserlerinde imparatorluk ile payitaht âdeta bütünleşir; padişahların cülusları, sefer çıkışları, elçi kabulleri ve şenlikler hep İstanbul merkezli anlatılır. Başşehir olarak özel bir idari statüye sahip olan şehir, imparatorluğun dağılışına kadar bir iki olay dışında ciddi bir dış tehlikeyle karşılaşmadı; en sarsıcı dönemlerini ise XVII. yüzyılın ilk yarısından itibaren II. Osman'ın katli, 1651 esnaf ayaklanması, 1656 Çınar Vakası, 1703 Edirne Vakası ve Patrona Halil İsyanı gibi iç olaylarla yaşadı.

XIX. yüzyılda payitaht ilk kez doğrudan dış tehditlerle yüz yüze geldi: 1807'de İngiliz donanması şehir önlerine geldi, aynı yıl Kabakçı Mustafa İsyanı çıktı. II. Mahmud'un 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırması şehri bir savaş alanına çevirdi. Tanzimat'ın ilanı ve uygulanışı ilk kez İstanbul'da başladı; muazzam saraylarla birlikte bürokrasi ve yeni eğitim kurumları için binalar yapıldı. 1878'de Rus başkumandanlık karargâhının Yeşilköy'de kurulması ve Balkan Savaşı'nda Bulgarlar'ın Çatalca'ya kadar ilerlemesi, maddenin deyişiyle İstanbul tarihindeki ilk iki ciddi tehdit oldu.

Payitahtlığın sonu

I. Dünya Savaşı'nın ardından 13 Kasım 1918'de İtilaf donanması İstanbul önlerine gelip karaya asker çıkardı; şehir 1453'ten beri ilk kez yabancı devletlerce işgal edilmişti. Ankara hükümetinin Millî Mücadele'yi kazanması üzerine işgal kuvvetlerinin şehri boşaltması kararlaştırıldı. Son Osmanlı padişahı VI. Mehmed'in 17 Kasım 1922'de İstanbul'u terk etmesiyle Osmanlı idaresi fiilen sona erdi; madde bunun “payitahtın kaderini de belirlediğini” yazar.

İşgal kuvvetleri 2 Ekim 1923'te şehri terk etti, 6 Ekim'de Türk ordusu İstanbul'a girdi. Ardından halifeliğin 3 Mart 1924'te kaldırılmasıyla İstanbul önce payitaht, sonra da hilafet merkezi olma özelliğini kaybetti; ancak Doğu ve Batı medeniyetlerinin kesişme noktasında, ekonomisi, kültür kurumları ve kalabalık nüfusuyla büyük bir metropol olmayı sürdürdü.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İSTANBUL” (Feridun Emecen; Halil İnalcık); ayrıca “MEHMED II” (Halil İnalcık), “TOPKAPI SARAYI” (Zeynep Tarım Ertuğ)

İlgili padişahlar

Şehir: İstanbul

Atıf: Padişahlar Atlası, “İstanbul · Payitahtlar”, https://padisahlaratlasi.com/payitahtlar/istanbul/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları