TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Devlet teşkilatı

İlmiye teşkilatı ve kadılık

Teşkilat · Eğitim, yargı ve fetva · XIV–XX. yüzyıl

İlmiye teşkilatı ve kadılık
Kazasker tasviri; Jean Baptiste Vanmour'un tablosu, 1727–1730. · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1331 yılında aç

Üç meslekten biri

İlmiye, Osmanlı devlet teşkilatında seyfiye (askeri zümreler) ve kalemiye (bürokratlar) ile birlikte üç temel meslek grubundan biridir. Şeyhülislam, nakibüleşraf, kazasker, kadı ve müderris gibi ulemanın oluşturduğu bu topluluk, medresede usulüne uygun tahsilden sonra icazetle mezun olup eğitim, hukuk, fetva ve başlıca dini hizmetleri yürüten, merkezi bürokraside de kendi alanıyla ilgili bazı önemli makamları dolduran bir meslek grubuydu. Kuruluştan İstanbul’un fethine kadarki bir buçuk asırda ilkeler henüz tam belirlenmemişti; fetihten XVII. yüzyıl başına kadar ise kendine has nizamı, dereceleri ve yetkileri olan sağlam bir gelenek oluştu. XVI. yüzyıldan itibaren ilmiye mensupları eğitim ve yargı alanlarını kendi inhisarlarına aldılar.

İlmiye erbabı yönetici zümre içinde en geniş imtiyazlara sahipti. Vergi muafiyetleri diğer askeri sınıflardan daha genişti; “ehl-i şer’” sayılan ulemaya verilen en ağır ceza azil ya da sürgündü, idam çok nadirdi. II. Murad’ın Molla Fenari ailesine tanıdığı ve oğullarıyla torunlarının müderrisliğe 40 akçe ile başlamasını sağlayan imtiyaz, zamanla bütün ilmiye ailelerine ve ulema çocuklarına yayıldı. Yalnız alim çocuğu olduğu için tanınan bu ayrıcalık (mevalizade kanunu) mesleği geriletti; Fenarizadeler, Ebussuudzadeler, Dürrizadeler gibi yirmi civarında aile belli başlı makamları kolayca elde etti.

Kuruluş: İznik medresesinden kazaskerliğe

Orhan Bey döneminde Bursa kadısı başkadı olmak üzere fethedilen yerlere kadılar tayin edildi; ilk medrese 1331’de İznik’te açıldı ve müderrisliğine Davud-i Kayseri getirildi. Osmanlı fetih geleneğinde bir yerin idareye kesin olarak girmesi, hukuku temsilen bir kadının ve idareyi temsilen bir subaşının tayiniyle tamamlanırdı. Kazaskerlik I. Murad döneminin başlarında, kaynaklara göre 1361 ya da 1362’de kuruldu; başına ilk getirilen kişi Bursa kadılığından gelen Çandarlı Kara Halil’di. Vekayinameler, Yıldırım Bayezid zamanında Veziriazam Çandarlı Ali Paşa’nın marifetiyle kadı hiyerarşisinin bir nizama bağlandığını nakleder. Fetret devrinde Musa Çelebi’nin Şeyh Bedreddin’i, Mehmed Çelebi’nin Çandarlı İbrahim’i kazasker yapması, bu makamın devletin üç temel makamından biri sayıldığını gösterir.

Fatih Sultan Mehmed’in kanunnamesi ilmiyeye geniş yer verdi; kadıların alacağı harçlar, hiyerarşi ve tedris, kaza ve ifta arasındaki denklik bu dönemde belirlendi. Sahn-ı Seman medreselerinin (1463–1470) kurulmasıyla kadı olmak için gereken tahsil disipline bağlandı ve 500 akçe yevmiyeli mevleviyet kadıları Sahn müderrisliğine denk tutuldu. Fatih’in son yılında Karamani Mehmed Paşa’nın arzıyla kazaskerlik Rumeli ve Anadolu olarak ikiye ayrıldı; Yavuz döneminde bir ara kurulan Arap ve Acem kazaskerliği daha sonra kaldırılarak Anadolu kazaskerliğine bağlandı. Kanuni’nin Süleymaniye medreseleri (1550–1557) ile sistem zirveye ulaştı. Medrese mezunları çoğalınca 1540’larda Kanuni’nin fermanıyla Ebussuud Efendi, mezuniyetten göreve kadar geçen staj ve bekleme dönemi olan mülazemeti düzene koydu.

İlmiye teşkilatı ve kadılık
İznik'te XIV. yüzyıl ortasında yapılan Süleyman Paşa Medresesi'nin avlusu. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Dosseman)

Kazaskerler ve kariyer basamakları

Yargı teşkilatı Rumeli, Anadolu ve Mısır olmak üzere üç bölgeye ayrılmıştı: Rumeli’deki kadılar Rumeli kazaskerinin, Anadolu ve Mısır’dakiler Anadolu kazaskerinin idaresindeydi. Kazaskerler Divan-ı Hümayun üyesiydi; divanda örfi hukuku veziriazam, şer’i davaları kazaskerler yürütür, ayrıca haftanın belli günlerinde kendi konaklarında mahkeme kurarlardı. “Askeri” denilen imtiyazlı zümreler davalarının kadı yerine kazasker mahkemesinde görülmesini isteyebilirdi. Kazaskerler kadı ve müderrislerin tayin, azil, nakil ve terfilerini “ruznamçe” denilen defterlere kaydeder, padişah sefere çıktığında onun yanında giderlerdi.

Medreseyi bitiren aday (danişmend) kazaskerin dairesine başvurup mülazemete girer, bunun ardından en alt kademedeki kazalardan birine tayin edilirdi. Kadılar padişah beratıyla ve kural olarak iki yıllık süreyle (müddet-i örfiyye) atanır, süre sonunda merkeze dönüp bir üst dereceyi beklerdi; beratsız mahkeme kurmak “fuzuli” sayılırdı. Kaza kadılarının yevmiyesi genellikle 300 akçe iken mevleviyet payeli sancak kadıları daha yüksek ücret alırdı. Mevleviyetler aşağıdan yukarıya devriye (Maraş, Bağdat, Sofya, Belgrad, Antep, Konya), mahreç (Kudüs, Halep, İzmir, Galata, Selanik, Eyüp), bilad-ı hamse (Bursa, Şam, Mısır, Edirne ve sonradan eklenen Filibe) ve Haremeyn (Mekke ve Medine) diye sıralanır; bunları İstanbul kadılığı ve nihayet kazaskerlik izlerdi. XVII. yüzyıldan itibaren ilmiye tayinleri giderek şeyhülislama geçti.

İlmiye teşkilatı ve kadılık
Süleymaniye Külliyesi'nin medreselerinden Medrese-i Salis. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Sp!ros)

Kadının taşradaki görevleri

Osmanlı kadısı yalnızca makamında oturan bir hakim değil, mülki, beledi, mali, askeri ve adli alanları kapsayan geniş görevlere sahip bir idareciydi. Sefer yollarındaki köprü ve çeşmelerin tamiri, ordunun erzakı, avarız vergilerinin toplanması, kürekçi ve beygir temini, İstanbul’a erzak gönderilmesi, narh konulması, çarşı ve pazarın denetimi onun sorumluluğundaydı. Vakıf mütevellilerini, medreseleri ve tekkeleri denetler; bir yerin aranması ya da birinin tutuklanması ancak onun emriyle mümkün olurdu, böylece bugünkü savcı ve sorgu hakiminin görevini de yüklenirdi. Geniş bölgelerde işlerini naibleri aracılığıyla görürdü; nahiye adı bu naib mahkemelerinin bölgesinden kalmadır. Kassam, muhzır, sicil katipleri, muhtesip, subaşı, asesbaşı ve kale dizdarları başlıca yardımcılarıydı.

Taşrada kadı, defterdar ve beylerbeyi ya da sancak beyi birbirini dengeleyen üç unsur olarak düşünülmüştü. Kadı merkezi hükümetin memuru olduğu kadar halkın da devlet karşısındaki sözcüsüydü; pazar yerinin değiştirilmesi gibi talepleri merkeze o iletirdi. Mahkemede tutulan şer’iyye sicilleri dava zabıtlarını, vakfiyeleri, tereke taksimlerini, narh listelerini ve gelen fermanları içerir, aynı zamanda şehrin ticari kayıtları ve noterlik arşivi niteliği taşırdı; günümüze ulaşan en eskileri XV. yüzyılın ikinci yarısına ait Bursa sicilleridir. Osmanlı idaresinin zayıf olduğu Küveyt gibi köşelerde bile kadı mutlaka bulunurdu; kadı asırlar boyunca hakimiyetin sembolü olan bir memurdu.

Bozulma, ıslahat ve sona eriş

XVI. yüzyıl ortalarından itibaren medrese mezunları çoğaldı, ancak makam sayısı aynı ölçüde artmadı. Devlet bu sıkıntıya paye verme, görevleri kısa sürelerle dağıtma ve yeni mansıplar ihdas etme yoluyla çare aradı. Taşköprizade 1540’larda ilim seviyesinin düştüğünü yazdı; Gelibolulu Ali Mustafa Efendi kayırmacılık ve rüşvetten, Koçi Bey sık azillerden, Katib Çelebi ise hikmet ve felsefe derslerinin medreselerden kaldırılmasından yakındı. 1667’de Rumeli kadılıkları gelir esasına göre yeniden düzenlendi; XVIII. yüzyılda III. Ahmed, I. Mahmud ve III. Selim ıslah fermanları çıkardı. Merkezi otoritenin zayıfladığı bu dönemde kadı, yalnız kaldığı yerlerde mahalli ayanla kaynaşmak zorunda kaldı.

II. Mahmud döneminde 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, İhtisap Nezareti’nin ve Evkaf Nezareti’nin kurulmasıyla kadının asayiş, belediye ve vakıf denetimi görevleri elinden çıktı; vakıf gelirlerinin devlet bütçesine alınması medreseleri de zayıflattı. Fransız mevzuatından uyarlanan kanunlar ve nizamiye mahkemeleri şer’i mahkemeleri nikah, tereke taksimi, boşanma ve alacak gibi davalarla sınırladı. İlmiye bu şartlara uyum sağlamaya çalıştı: 1854’te Muallimhane-i Nüvvab açıldı ve 1914 tarihli Kadılara Müteallik Kanun kadı olmak için bu okuldan mezuniyeti şart koştu; aynı yıl Rumeli ve Anadolu kazaskerliği mahkemeleri tek mahkeme haline getirildi. 9 Nisan 1924’te şer’i mahkemelerin kaldırılması ve ardından Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile kadılık ve medrese eğitimi bir kurum olarak sona erdi.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İLMİYE” (Mehmet İpşirli); “KADI” (İlber Ortaylı); “KAZASKER” (Mehmet İpşirli)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “İlmiye teşkilatı ve kadılık · Devlet teşkilatı”, https://padisahlaratlasi.com/devlet-teskilati/ilmiye-teskilati-ve-kadilik/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları