TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1463

Eminönü'nde kendi adını taşıyan semtteki cami, Fatih Sultan Mehmed'in sadrazamlarından Mahmud Paşa'nın 1460'lı yılların başında yaptırmaya başladığı ve 1473–74'te tamamlanan külliyenin merkezidir. Külliyede türbe, çifte hamam, han, medrese, imaret ve sıbyan mektebi de vardı. İstanbul'un en eski camilerinden olan yapı, cümle kapısı üzerindeki Arapça kitabeye göre 1463'te tamamlanmıştır. Mihrabın önündeki 1473 tarihli türbe, firuze ve lacivert çini kakmalı cepheleriyle dikkat çeker.
Kesme taştan yapılan cami zaviyeli (tabhaneli) camilerdendir. Mihrap ekseninde iki büyük kubbeyle örtülü harimi üç yandan U biçiminde on bir kubbe çevreler; önünde beş kubbeli bir son cemaat yeri vardır. XVII ve XVIII. yüzyıl yangınlarında büyük zarar gören cami 1755–56'da III. Osman tarafından esaslı biçimde onarılmış, mihrap ve minber yenilenmiştir. 1785 ve 1828–29'daki onarımlardan sonra II. Mahmud hünkar mahfilini ekletmiş, 1936–1940'ta Vakıflar İdaresi geniş bir onarım yapmıştır.
Hadikatü'l-cevami caminin adı bilinmeyen bir kilisenin yerine yapıldığını kaydederse de bu konuda başka bilgi yoktur. Mukarnas yaşmaklı mermer taçkapıda inşa kitabesinin iki yanında 1755–56 tarihli sekizer satırlık Türkçe onarım kitabeleri bulunur. Vaktiyle altı sütunlu olan son cemaat yerinin sütunları XVIII. yüzyıl onarımında taşla kaplanarak paye görünümü almıştır. Son cemaat yeriyle büyük kubbeli harim arasında beş kubbeli bir mekan vardır; bunun mukarnaslı kubbeli orta birimi ana mekana açılırken yandaki birimler orta mekanla bağlantılı değildir. Koridorlar, zemindeki kot farkları ve kademeli kubbeler yapıya oldukça karmaşık bir tasarım kazandırır. Kapısı içeriden olan minare kuzeybatı köşededir. 1936–1940 onarımında taş yüzeylerdeki sıvalar kaldırılmış, kalem işleri ve alçı pencereler yenilenmiştir.
Kapısı üzerinde üç satırlık inşa kitabesi ile 1730 tarihli bir onarım kitabesi bulunan sekizgen türbe kasnaksız bir kubbeyle örtülüdür. Her yüzde altlı üstlü iki pencere vardır. Cephelerin alt kısmı sade küfeki taşıdır; yukarısında taşlar oyularak yuvalara aynı biçimde firuze ve lacivert çiniler yerleştirilmiştir. Selçuklu üslubundaki bu çini süslemesiyle İstanbul'un tek örneklerinden olan türbenin içi çok sadedir; ortada Mahmud Paşa'nın, kapı tarafında oğlunun sandukası yer alır. 1827 ve 1949–1950 restorasyonlarında çini kaplamalara dokunulmamıştır. Cami ile türbe arasındaki hazirede saray mensupları ile üst düzey din ve devlet adamları gömülüdür.
Caminin batısındaki, kitabesine göre 1466–67 tarihli çifte hamam İstanbul'un en eski hamamlarındandır. 1755 yangınında harap olan kadınlar kısmının yerine 1878'de Abud Efendi Hanı yapılmıştır. Erkekler kısmının soğukluğunu 27 m yüksekliğinde, 17 m çapında, aydınlık fenerli bir kubbe örter; 1953'teki restorasyondan sonra bir süre hamam olarak kullanılan yapı 1990'larda çarşıya dönüştürülmüştür. Kürkçü Han olarak da bilinen iki avlulu Mahmud Paşa Hanı, XV. yüzyıldan kalan tek han örneğidir. 1472–73'te yapılan medreseden bugün yalnız 6,80 × 7,50 m ölçüsündeki dershane kalmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MAHMUD PAŞA KÜLLİYESİ” (Filiz Gündüz)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Mahmutpaşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/mahmutpasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları