TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Saray, 1861–1865

Boğaziçi'nin Anadolu yakasındaki bu bölge, Bizans döneminde İstavroz diye anılırdı; Beylerbeyi adını sonradan, Rumeli Beylerbeyi Mehmed Paşa'nın buradaki yalısından aldı. Osmanlı döneminde bir süre has bahçe olarak kullanılan alandaki bütün yapılar III. Mustafa zamanında yıkıldı ve arazi halka satıldı.
1829'da II. Mahmud burada ahşap bir saray yaptırdı. Mabeyin ve harem daireleri, köşkler, yalılar, hamamlar, mutfaklar ve ahırlardan oluşan bu yapılar, döneminin en büyük sahilsarayıydı. Sarayın büyük kısmı 1851'de yandı; kalan binaları Abdülaziz yıktırdı ve yerine 1861–1865 yılları arasında bugünkü Beylerbeyi Sarayı'nı yaptırdı. Mimarı Sarkis Balyan'dır.
Saray, Batı ve Doğu üsluplarının kaynaştırılmasıyla yapıldı; harem ve Mabeyin bölümleriyle Türk evinin plan özelliklerini taşır. Bodrumla birlikte üç katlıdır; deniz ve yan cepheleri, orta bölümleri dışa taşan üçer kısım hâlinde düzenlenmiştir. Çatı, cephelerin kenarını dolaşan bir korkulukla gizlenir. İki katta toplam altı salon ve yirmi beş oda bulunur. Döşemede kullanılan kumaşlar Hereke fabrikalarında özel olarak dokundu. Pek çok oda ve salonun tavanını, Türk bayrağı taşıyan gemilerin yağlı boya resimleri ile sülüs ve ta'lik yazılmış manzumeler süsler.
Bahçe cephesi boyunca uzanan duvarın iki ucunda, çadır biçimli çatılarıyla Doğu etkisi taşıyan Harem ve Mabeyin köşkleri yer alır. Arkadaki set bahçelerinin en üstünde Sarı Köşk ile Mermer Köşk bulunur; önlerinde 80 × 30 metrelik bir havuz uzanır. Saray atları için yapılan, tavanı renkli armalar ve hayvan tasvirleriyle süslü Ahır Köşkü, madde yazarına göre türünün en zengin örneğidir.
Sarayın ilk büyük konuğu, III. Napolyon'un eşi Fransa İmparatoriçesi Eugénie oldu. Karadağ Kralı Nikola ve İran Şahı Nasrüddin de İstanbul ziyaretlerinde burada kaldı; Ayastefanos Antlaşması'ndan sonra İstanbul'a gelen Grandük Nikola ile Avusturya-Macaristan İmparatoru Franz Joseph de bir süre sarayda ağırlandı.
Tahttan indirildikten sonra Selanik'te Alatini Köşkü'nde oturmaya mecbur edilen II. Abdülhamid, Balkan Savaşı çıkınca 1912'de İstanbul'a getirildi ve 1918'deki ölümüne kadar bu sarayda yaşadı. Saray Cumhuriyet döneminde de devlet konuklarına ayrıldı; Atatürk'ün davetlisi olarak gelen İran Şahı Rıza Pehlevi burada kaldı.
Ana yapı, kıyı köşkleri, set bahçelerindeki köşkler, havuz ve Ahır Köşkü sarayın günümüze ulaşabilen birimleridir. Geyiklik, Has Ahır, Aslanhane, Tavukluk ile Paşalar, Muzika ve Agavat daireleri ise bugün mevcut değildir. Bahçeleri Boğaziçi Köprüsü'nün yapımıyla bölünen, bazı bölümleri çeşitli kuruluşların kullanımındayken özgünlüğünü yitiren ya da ortadan kalkan saray, madde yazarına göre bütünlüğünü önemli ölçüde kaybetmiştir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “BEYLERBEYİ SARAYI” (Metin Sözen)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Beylerbeyi Sarayı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/beylerbeyi-sarayi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları