TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Külliye, Bursa, 1367–1385

Bursa'nın Çekirge semtinde I. Murad Hüdavendigar'ın yaptırdığı külliye, cami-medrese, türbe, aşhane-imaret ve sıbyan mektebinden oluşur. Yapım tarihini veren kitabesi yoktur; 1385 tarihli vakfiyesine ve kaynaklara dayanılarak 1367–1385 yılları arasında yapıldığı kabul edilir. Külliyenin en önemli yapısı olan cami, Türk mimarisinde benzeri olmayan biçimde iki katlıdır: alt kat tabhaneli bir cami, üst kat ise koridorlarla çevrili hücreleriyle bir medresedir. Ovaya bakan katlı ve kemerli cephesi ile devşirme Bizans parçaları yüzünden yapı yüzyıllarca yanlış olarak kilise ya da manastır sanılmıştır.
Medrese XVI. yüzyılda önemli bir öğretim kurumuydu; Molla Gürani ve Zenbilli Ali Efendi gibi alimler burada ders verdi, ancak XIX. yüzyılda terk edilmiş durumdaydı. Yolun karşısındaki türbe, 1389'da Kosova'da şehit düşen I. Murad'ın naaşının getirilip gömüldüğü yerdir; bugünkü binanın eski temeller üzerinde yenilendiği düşünülür. Külliye 1520'den başlayarak birçok kez onarıldı. 1855 depreminden de etkilendiği düşünülen cami II. Abdülhamid döneminde 1904'te onarılmış, aşhane-imaret de 1906'da onun tarafından yeniden yaptırılmıştır.
Vakfiyenin 1400 tarihli bir sureti Osmanlı arşivindedir; Kanuni devrinde Türkçeye çevrilen bir nüshası da İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde bulunur. Vakfiyeye göre Bursa çevresindeki pek çok köy ve arazi, Mudanya Kalesi, şehirdeki iki hamamla dükkanlar, köylerdeki bağlar ve Kurşunlu külliyenin gelirlerine ayrılmıştı. Külliye 1520'de 19.220 akçe harcanarak tamir edilmiş, 1616'da kurşunların yenilenmesi için 59.100 akçe ayrılmış, 1635'te tabhane ile sıbyan mektebinin örtüleri için 125.241 akçelik keşif yapılmıştır. Daha doğru rölöveler, Charles Texier'nin hatalı çizimlerinden sonra 1935–1940'ta Sedat Çetintaş tarafından hazırlanmıştır.
Girişin iki yanındaki kapılardan duvar kalınlığı içine açılmış çifte taş merdivenlerle üst kata çıkılır. Son cemaat yerinin üstündeki beş bölümlü galeri, ortalarından sütunlarla bölünmüş sivri kemerli açıklıklarla ovaya bakar. Alt kattaki büyük eyvan 12,60 m derinliğinde ve 9,70 m genişliğindedir; mihrap dışa beş cepheli bir çıkıntı olarak taşar. Üst katta 3,15-3,50 m genişliğinde “U” biçimli bir koridor iki orta mekanı yukarıdan sarar ve yaklaşık 80 cm'lik dar dehlizlerle mihrap çıkıntısının içindeki, namaz mekanını gören küçük kubbeli odaya ulaşır. Koridorların arkasında her biri dışarıdan ışık alan on iki medrese hücresi, merdivenlerin yanında da müderrislere ya da şeyhlere ayrılmış olabilecek dört büyük hücre vardır. Tuğla gövdeli minare 1855 depremini atlatmış özgün bir yapıdır.
Dıştan 17,60 m'lik kare planlı türbede ortadaki bölümü sınırlayan sekiz devşirme mermer sütun kasnaksız basık bir kubbe taşır; çevresini beşik tonozlu bir dehliz dolanır. Pirinç parmaklıkla çevrili I. Murad sandukasının yanlarında torunu Süleyman Çelebi ile Yıldırım Bayezid'in küçük yaşta ölen oğlu Musa Çelebi'nin sandukaları bulunur; dehlizdeki beş kabirden biri I. Murad'ın oğlu Yakub Çelebi'ye aittir. Çevre duvarı girişinde 1741 tarihli sekiz mısralık bir kitabe vardır. Sıbyan mektebi 1902'de yeniden yapılmış, L biçimli aşhane-imaret 1976–1978'de onarılmıştır. Caminin solunda, halk arasında Girçık Hamamı denen, aydınlık fenerli kubbesi ve beş hela hücresiyle özgün durumunu koruyan küçük bir abdest ve hela binası yer alır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HUDÂVENDİGÂR KÜLLİYESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Hüdavendigar Külliyesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/hudavendigar-kulliyesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları