TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar
Sadrazam, 1885–1913 (dört kez)

1832'de Kıbrıs'ın Lefkoşe kasabasında doğdu. Ailesi Anamur'dan göç etmişti; babası topçu yüzbaşısı Salih Ağa'dır. Dillere merakı sayesinde Arapça, Farsça, Fransızca ve Rumca öğrendi. 1845'te Mısır'a giderek Elsine Mektebi'ne girdi ve süvari mülazımı olarak mezun oldu. Mısır Valisi Abbas Hilmi Paşa'nın tercümanı, ardından oğlu İlhami Bey'in İngilizce öğretmeni oldu. İlhami Paşa'nın 1860'ta genç yaşta ölümü üzerine Osmanlı hizmetine geçti ve Kıbrıs evkaf müdürü oldu.
Sonraki yıllarda Beyrut, Kudüs, Hersek ve Sakız gibi yerlerde mutasarrıflık, Halep valiliği ve Evkaf ile Maarif nazırlıkları yaptı. Halep'ten azlinin sebebi, İngilizlerin bölgede nüfuz kurmasına engel olması ve konsoloslarla mücadelesiydi. Kudüs'te Beytülahm Kilisesi'ndeki Katolik-Ortodoks anlaşmazlığını çözen komisyona başkanlık etti. Şarki Rumeli meselesini askerî güç yerine müzakereyle çözmekten yana olduğu için 25 Eylül 1885'te sadrazam oldu. Beş yıl on bir ay süren bu ilk sadaretinde, devletin kurtuluşunu maarifte gördüğünden yeni eğitim kurumlarının açılmasına önem verdi. Said Paşa ile uzun sürecek rekabeti de böylece başladı.
3 Ekim 1895'te ikinci kez sadarete geldi. Padişaha sunduğu yazılı cevapta millete karşı sorumlu ve yetkili bir hükümet kurulmasını, nazırları sadrazamın seçmesini ve saray mensuplarının hükümet işlerine karışmamasını önerdi. Bu öneriler II. Abdülhamid'i kuşkulandırdı ve 7 Kasım 1895'te azledildi. Sürgün anlamına gelen bir tayinle Aydın valiliğine gönderildi; on bir yıl süren bu görevin sonunda Rodos'a gönderileceğini duyunca korkuya kapılarak İzmir'deki İngiliz Konsolosluğu'na sığındı. Padişahın verdiği güvence üzerine 1907'de İstanbul'a döndü.
7 Ağustos 1908'de üçüncü kez sadrazam oldu. İttihat ve Terakki'nin devlet işlerine karışması ve Harbiye ile Bahriye nazırlarının değiştirilmesi tartışması onu zor durumda bıraktı; Meclis-i Meb'usan'ın güvensizlik kararı ve ordudan gelen telgraflar üzerine 14 Şubat 1909'da görevden çekildi. 1911'de Mısır'dayken İngiltere Kralı V. Georges'un davetiyle gemide onunla görüşmesi İttihat ve Terakki yanlısı basında ağır eleştirilere uğradı. 29 Ekim 1912'de dördüncü kez sadarete getirildi; bu dönemde Balkan Savaşı yaşandı ve barış görüşmelerinde Edirne'nin geleceği konusunda karara varılamadı. Babıali Baskını'nda Harbiye Nazırı Nazım Paşa öldürüldü ve Kamil Paşa istifaya zorlandı.
Hükümetin isteği üzerine Lefkoşe'ye gitti ve 16 Ekim 1913'te orada öldü; Arap Ahmed Paşa Camii haziresine gömüldü. Madde yazarı Atilla Çetin onu iyi eğitimli, zeki, ileri görüşlü, dürüst ve dış politikada uzmanlaşmış bir devlet adamı olarak tanıtır. Üç ciltlik Tarih-i Siyasi-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye ve hatıraları sağlığında basılmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “KIBRISLI KÂMİL PAŞA” (Atilla Çetin)
Şehir: Lefkoşa
Atıf: Padişahlar Atlası, “Kıbrıslı Kamil Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/kibrisli-kamil-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları