TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar
Sadrazam, 1872, 1876–1877

Ekim-Kasım 1822'de İstanbul'da doğdu; asıl adı Ahmed Şefik'tir. Babası Rusçuklu Hacı Hafız Mehmed Eşref Efendi'dir. 1834'te Divan-ı Hümayun Kalemi'ne girdi ve “Midhat” mahlasını burada aldı; bir yandan da Fatih Camii'nde derslere devam etti. Meclis-i Vala'daki çalışmaları ve Şam'daki teftiş göreviyle Reşid, Ali ve Fuad paşaların dikkatini çekti. 1858'de altı ay Avrupa'da kalarak Fransızcasını ilerletti.
1861'de vezir rütbesiyle Niş valisi oldu; yollar, köprüler yaptırdı ve güvenliği sağladı. Bu başarı onu yeni vilayet düzeninin mimarlarından biri yaptı. 1864 Vilayat Nizamnamesi'nin örnek uygulaması olan Tuna vilayetinde ulaşımı geliştirdi, Ziraat Bankası'nın temeli sayılan menafi-i umumiyye sandıklarını kurdu ve Türkçe-Bulgarca Tuna gazetesini çıkardı. 1869–1872'de Bağdat valisiyken arazinin tapuyla dağıtılmasını sağladı, nehir taşımacılığını düzenledi, okullar ve hastaneler açtı. Küveyt'in kaza statüsüyle, Necid mutasarrıflığının da Basra'ya bağlanarak Osmanlı hâkimiyetine girmesi onun başarılarından sayıldı.
Mahmud Nedim Paşa'nın azlinden sonra 31 Temmuz 1872'de sadrazam oldu; fakat sarayla anlaşmazlıklar ve Rusya'nın etkisiyle 19 Ekim 1872'de azledildi. 1876 baharında anayasa ve meclis fikrini savunan çevrelerin odağı haline geldi ve 30 Mayıs 1876'da Abdülaziz'i tahttan indiren “erkân-ı hal'” arasında yer aldı.
II. Abdülhamid'in tahta çıkmasının ardından 19 Aralık 1876'da yeniden sadrazam oldu. Sürgün yetkisini padişaha bırakan fıkrada taviz vererek Kanun-ı Esasi'nin, Tersane Konferansı'nın toplandığı 23 Aralık 1876'da ilan edilmesini sağladı. Beklentisi, bütün tebaayı eşit haklara kavuşturarak dış müdahalelerin gerekçesini ortadan kaldırmaktı; ancak Avrupalı elçiler toplantılarını sürdürdü ve topladığı meclis-i umumi 18 Ocak 1877'de konferans kararlarını reddetti. Sarayla gerginlik büyüyünce sadaretinin kırk dokuzuncu gününde, 5 Şubat 1877'de azledilerek yurt dışına sürgün edildi.
Sürgünde II. Abdülhamid aleyhine faaliyetten kaçındı ve Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Avrupa kamuoyunda Osmanlı Devleti'ni savunan yazılar yazdı. 1878'de yurda dönmesine izin verildi; Suriye ve Aydın valiliklerinde bulundu. 1881'de Abdülaziz'in ölümüne iştirak suçlamasıyla Yıldız Sarayı'nda kurulan özel bir mahkemede yargılanıp idama mahkûm edildi; II. Abdülhamid iç ve dış itirazları dikkate alarak cezayı ömür boyu hapse çevirdi. Taif'e gönderilen Midhat Paşa, maddeye göre 7-8 Mayıs 1884 gecesi hücresinde boğularak öldürüldü. Kemikleri 1951'de İstanbul'a getirilerek Abide-i Hürriyet Meydanı'ndaki mezara konuldu.
Madde yazarı Gökhan Çetinsaya'ya göre Midhat Paşa'nın siyasi düşüncesi Osmanlıcılık, meşrutiyet ve genişletilmiş adem-i merkeziyet üzerine kuruluydu. Valiliklerinde başarılı olmasına karşılık uzlaşmaz tavrı ve diplomasideki zayıflığı, merkezdeki görevlerinde başarısız kalmasının başlıca sebeplerinden sayılır; Tuna ve Suriye'deki uygulamalarının ayrılıkçılığa hizmet ettiği yönünde eleştiriler de vardır. Buna rağmen Türk siyasi hayatında anayasal ve parlamenter rejimin tarihî bir simgesi kabul edilir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MİDHAT PAŞA” (Gökhan Çetinsaya)
Şehir: İstanbul
Atıf: Padişahlar Atlası, “Midhat Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/midhat-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları