TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Sahilsarayı, 1863–1871

Sarayın yerinde XVII. yüzyılda Kazancıoğlu Bahçesi bulunuyordu; Evliya Çelebi, IV. Murad'ın bu bahçeyi kızı Kaya Sultan'a hediye ettiğini ve sultanın burada bir yalı köşkü yaptırdığını anlatır. Daha sonra Nevşehirli Damad İbrahim Paşa eşi Fatma Sultan için burada büyük bir saray yaptırdı. III. Ahmed ve saray erkânının katıldığı çırağan eğlenceleri yüzünden yapı Çırağan Sarayı adıyla anılmaya başladı.
I. Mahmud döneminde onarılan saray yabancı elçilerin ağırlanmasında kullanıldı. III. Selim sarayı büyüttürdü ve saltanatının son iki yazını burada geçirdi. II. Mahmud döneminde yazlık saray olarak kullanılan yapıya Mimar Garabet Balyan ahşap bölümler ekledi ve saray 1839'da yeniden açıldı. Abdülmecid, Dolmabahçe yapıldıktan sonra burayı terk etti ve kâgir bir saray yaptırmak amacıyla 1859–60'ta eski binayı tamamen yıktırdı.
Yeni sarayın yapımı Abdülaziz tahta geçince ele alındı. Nikogos Balyan'ın çizdiği planı oğulları Sarkis ve Agop Balyan uyguladı; arsanın ortasındaki Beşiktaş Mevlevihanesi Maçka'ya taşınarak eski binası yıkıldı. 1863'te başlayan inşaat 1871'de bitti. Malzemenin çoğu yurt dışından getirildi ve yapı 5 milyon Osmanlı altınına mal oldu. Abdülaziz yeni saraya yerleşti, ancak birkaç ay sonra rutubetli olduğu gerekçesiyle Dolmabahçe'ye döndü.
Neo-klasik üsluptaki ana bina, yüksek bir bodrum üzerinde iki katlıdır; denize bakan cephesi 120 metre uzunluğundadır. Zengin süslemeli mermer cephenin ortasındaki çift kollu merdiven, yivli çift sütunlarla belirginleştirilmiş girişe çıkar. İçeride duvarlar renkli mermerlerle kaplanmış, mermer ve somaki sütunlar kullanılmış, kapı ve eşyalar sedef, bağa ve fildişi kakmalarla süslenmişti. Saray, Yıldız Sarayı'nın bahçesine bir üst geçit köprüsüyle bağlanıyordu.
II. Abdülhamid tahta geçince sarayı, tahttan indirilen ağabeyi V. Murad'a ayırdı; saray onun 1904'teki ölümüne kadar yirmi sekiz yıl boyunca kendisi ve ailesinin ikametgahı oldu. 20 Mayıs 1878'de Ali Suavi ve arkadaşları, V. Murad'ı kurtarıp yeniden tahta çıkarmak için saraya baskın düzenledi; girişim zaptiyelerce önlendi ve baskıncılar öldürüldü.
II. Meşrutiyet'ten sonra saray Meclis-i Meb'usan'a verildi; üst kattaki salonlar padişah, Meclis-i Meb'usan ve Ayan Meclisi için düzenlendi. 14 Kasım 1909'da Meclis'in ikinci devresi açıldıktan kısa süre sonra, 19 Ocak 1910'da çıkan ve beş saat süren yangında ana bina tamamen yandı. Yangın, binayla birlikte değerli bir kültür hazinesini ve burada saklanan belgeleri de yok etti.
Yangından geriye yalnız ana binanın dış duvarları kaldı. Bahçesi uzun yıllar futbol sahası olarak kullanılan saray, madde yazarının belirttiğine göre bahçesine yapılan büyük ve modern bir otelin parçası olarak restore edilip düzenlenmiştir. Ayakta kalan Harem Dairesi Beşiktaş Kız Lisesi'ne ayrılmış, Ağalar Dairesi ise devlet konukevi olarak hazırlanmaktadır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ÇIRAĞAN SAHİLSARAYI” (Selda Kalfazade)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Çırağan Sarayı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/ciragan-sarayi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları