TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Mevlevihane, İstanbul, 1874–1877

Beşiktaş Mevlevihanesi 1867–68'de Çırağan Sarayı'nın yapımı için, ardından taşındığı Maçka'daki bina da 1874'te bir kışla için yıktırılınca, son postnişin Şeyh Hüseyin Fahreddin Dede, Eyüp'te Bahariye kıyısındaki bu tekkeyi 1874–1877 arasında kurdu. İnşaata, bu sırada tahta çıkan II. Abdülhamid de katkıda bulundu ve sonra yirmi sekiz odalı bir meşrutahane yaptırdı. Yapıların merkezindeki iki katlı, ahşap iskeletli semahane-türbe binası bir İstanbul yalısını andırıyordu.
Haliç'in rutubeti yüzünden kısa sürede harap olan tekke, Mehmed Reşad'ın aracılığıyla Evkaf Nezareti'nce 1910'da esaslı biçimde onarıldı; işi Mimar Kemaleddin Bey'in yönettiği tahmin edilir. Tekkelerin kapatıldığı 1925'ten sonra uzun bir mülkiyet davası sürdü: semahane-türbe binası 1935'te yıktırıldı, harem 1938–39'da yandı, arsa 1968'de mirasçılarca satılarak fabrika alanı oldu. Bugün bu ünlü asitaneden yalnız cümle kapısının bir söve parçası, hamam duvarı kalıntıları ve bazı mezar taşları kalmıştır; mescit ise özgün biçimine uymayan şekilde onarılarak camiye dönüştürülmüştür.
Tekke, Eyüp merkezi ile Haliç'in bitimi arasında, ilkbahardaki zengin bitki örtüsü nedeniyle Bizans döneminde Kozmidion, Osmanlı döneminde Bahariye diye anılan kıyıdaydı. Sahilsaraylar ve yalılarla dolu olan kıyı Lale Devri'nde parlamış; II. Mahmud'un bazı sarayları yıktırıp İplikhane Kışlası'nı yaptırmasıyla gözden düşmüş, I. Dünya Savaşı'ndan sonra fabrikaların gelişiyle mesire niteliğini yitirmiştir. Beşiktaş'tan çıkarılan mevlevihane önce Fındıklı'daki Karacehennem İbrahim Paşa Konağı'na, 1870'te Maçka'ya taşınmış; Bahariye'deki bina Hatap Emini Mustafa ve Hüseyin efendilerin yalılarının bahçesine yapılmıştır. Hüseyin Fahreddin Dede'nin şeyhliği boyunca (1874–1911) tekke, Mevlevi edebiyatı ve musikisinin son büyük temsilcilerinin toplandığı bir merkez oldu.
Kuzeyde caddeye bakan bostanlar bir duvarla tekke binalarından ayrılırdı. Neo-klasik üslupta, kesme küfeki taşından cümle kapısının üstünde, Ahmed Remzi (Akyürek) Dede'nin yazdığı 1910 tarihli manzum kitabe bulunuyordu. Avlunun solundaki köşeleri pahlı, tuğla mescit meydan-ı şerif olarak kullanılırdı. Neyzenbaşı, kudümzenbaşı ve aşçı dedenin hücreleri, on beş hücrelik bir dizi, somathane ve matbah ahşap, tek katlı yapılardı. Haliç'e bakan rıhtımın gerisinde harem, semahane-türbe ve selamlık sıralanır; aradaki iç bahçede fıskiyeli havuz, sarmaşık güllerle gölgelenen bir kameriye ve meyve ağaçları vardı.
Rutubetten korunmak için moloz taş bodrum üzerine kurulan binanın tepesinde Mevlevi sikkesi biçiminde madeni bir alem vardı. Esas girişin üstünde Beşiktaş'tan getirilen, metni Musa Kazım Paşa'ya ait 1859–60 tarihli kitabe bulunuyordu. Köşeleri çeyrek dairelerle yumuşatılmış kare semahaneyi, nezr-i Mevlana'ya karşılık gelen on sekiz ahşap sütun çeviriyordu; türbe semahanenin doğu kesimindeydi ve korkulukları barok süslemeli, üstleri ahşap Mevlevi sikkeli idi. Semahane tavanının kuşağında rumi ve palmetlerin yanında geç Endülüs üslubunu hatırlatan yapraklar, üst katta zerendud tekniğiyle yazılmış mısralar bulunurdu.
Türbedeki naaşlar mirasçılar eliyle Silahtarağa caddesi üzerindeki 16 Mart şehitlerinin eski yerine taşınmış, selamlık ile cümle kapısı 1970'lerin başında kaldırılmıştır. 1986'dan itibaren İstanbul Belediyesi arsadaki fabrikaları da kamulaştırarak yıktırmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “BAHARİYE MEVLEVÎHÂNESİ” (M. Baha Tanman)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Bahariye Mevlevihanesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/bahariye-mevlevihanesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları