TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Çarşı, İstanbul, Fatih döneminden itibaren

Kapalıçarşı (Büyük Çarşı, Çarşu-yı Kebir) tek seferde kurulmuş bir yapı değildir; iki bedestenin çevresinde hanlar yoğunlaşmış, aradaki sokakların üstü zamanla tonozlarla örtülmüş, dükkânlar kâgire dönüştürülmüş ve girişlerin kapılarla korunmasıyla büyük bir kapalı çarşı oluşmuştur. Tursun Bey, Kritovulos ve Dukas, çarşının çekirdeğinin fethin hemen ardından oluşturulduğunu bildirir. Fatih'in vakıflarına gelir sağlamak için yaptırdığı on beş kubbeli İç Bedesten (Cevahir Bedesteni) bugün çarşının ortasında kalmıştır. Yirmi kubbeli Sandal Bedesteni'nin tarihi tartışmalı olsa da bugün genellikle o da Fatih dönemine ait kabul edilir.
Madde, Eski Bedesten'in bir Bizans yapısı olduğu ve çarşının Bizans çarşısını sürdürdüğü yolundaki iddiayı dayanaksız bulur; Mordtmann'ın da belirttiği gibi Bizans çarşıları başka bir yerdeydi.
Matrakçı Nasuh'un 1537 tarihli bir minyatüründe çarşı, bedestenlerin çevresindeki üstü açık sokaklarda sıralanan dükkânlar halinde görünür. Dükkânları ve sokak örtüleri ahşap olan çarşı sık sık yanmıştır: 1515, 1539, 1546, 1652 ve 1660 yangınları büyük zarar vermiş, 1546'da kâgir bedestenler kurtulmuştur. 3 Aralık 1701 yangınından sonra II. Mustafa 1702'de dükkân ve evlerin kâgir yapılmasını emretmiş; sokakların kâgir tonozlarla örtülerek çarşının kapalı hale gelmesi bu tarihte başlamıştır. Bundan sonra yangınlar seyrekleşmiş, ama 1750, 1803 ve 1826'da yine hasar olmuştur. 1750 yangınında yeniçerilerin yağmaya girişmesiyle zararın alevlerin verdiğinden fazla olduğu, hatta yangının yayılmasında onların parmağı bulunduğu da söylenmiştir.
1894 depremi çarşıyı geniş ölçüde tahrip etmiştir. II. Abdülhamid'in emriyle on sekiz ay süren onarımda çarşının sınırları daraltılmış, Çadırcılar caddesinin üstü açılmış ve bazı hanlar çarşı dışında bırakılmıştır. Ana cadde olan Kalpakçılar'ın iki ucuna, Hattat Sami Efendi'nin yazdığı kitabeleri taşıyan neo-klasik üslupta yeni kapılar yapılmıştır. Astarcı, Safran, Evliya, Zincirli ve Kuyumcular gibi hanlara bugün yalnız çarşının içinden girilebilir. Mercan Kapısı'ndaki sebili 1738–39'da kızlar ağası Hacı Beşir Ağa yaptırmıştır; Kalpakçılar caddesi ile Sipahi sokağı köşesindeki üç cepheli barok mermer çeşme ise şehrin güzel eserlerinden sayılır. 1886–87 tarihli bir belgeye göre çarşıda 4399 dükkân bulunduğu bildirilir; ancak madde belgenin kaynağı gösterilmediği için rakamların denetlenemediğini belirtir.
Çarşı 1943'te ve 26 Kasım 1954 gecesi büyük yangınlar geçirmiş, ikincisinde beşte ikisi harap olmuştur. Beş yıl süren onarımdan sonra 28 Temmuz 1959'da törenle yeniden açılmış, her dükkânın kemerinden dışarı taşmayacak şekilde yeniden yapılması sağlanmıştır. Madde yazarına göre çarşı, geçen yüzyılın sonlarına kadar süren zenginlik ve güzelliğini bugün koruyamamıştır: meslek sokakları karışmış, açık tezgâhlı dükkânların yerini vitrinler almış, Sahaflar 1894'ten sonra çarşı dışındaki bugünkü yerine geçmiş, Çadırcılar antika ve turistik eşya çarşısına dönüşmüştür.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “BÜYÜK ÇARŞI” [İstanbul] (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Kapalıçarşı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/kapalicarsi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları