TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar
Sadrazam, 1879–1912 (sekiz dönem, dokuz tayin)

1838'de Erzurum'da doğdu; Ankaralı Seb'azade ailesindendir. Asıl adı Mehmed Said olup diğer Said Paşa ile karıştırılmasın diye boyunun kısalığından “Küçük” lakabıyla anılır. 1853'te babasını kaybedince ailesini geçindirmek için Erzurum Tahrirat Kalemi'nde memuriyete başladı. İstanbul'a geldikten sonra Ayasofya Camii'nde yedi sekiz yıl ders okuyarak öğrenimini tamamladı; Arapça, Farsça ve Fransızca öğrendi. Ceride-i Havadis'te yazdı; Şinasi ile giriştiği tartışma Türk basın tarihinin ilk yazılı polemiği sayılır. 1867'de Matbaa-i Amire ve Takvim-i Vekayi' müdürü oldu, Şura-yı Devlet'te pek çok nizamname ve layiha hazırladı.
II. Abdülhamid tahta çıkınca 1876'da mabeyin başkatibi oldu; Kanun-ı Esasi'nin hazırlanmasına katkıda bulunup kendisi de bir anayasa taslağı yazdı. Bursa valiliği sırasında yazdığı uzun ıslahat layihası padişahı etkiledi. Adliye nazırı olarak 1878'de Adliye Teşkilatı Nizamnamesi'ni hazırladı ve Osmanlı adliyesinde ilk kez savcılık kurumunu kurdu.
18 Ekim 1879'da başvekil unvanıyla sadarete geldi. Sonraki yıllarda defalarca azledilip yeniden getirildi; 1882'de Urabi Paşa hadiseleri karşısında padişahın öngördüğü tedbirlere karşı çıktığı için görevden alınması bunun örneklerindendir. Bu sadaretlerde Düyun-ı Umumiyye'nin kurulması, Tütün ve Tekel İdaresi, Tunus ve Mısır meseleleri gibi ağır sorunlarla uğraştı. Mısır'ı işgal eden İngilizlerle işgalin kaldırılması için yaptığı görüşmeler sonuç vermedi. 1885'te Şarki Rumeli olaylarına askerî müdahale istediği için azledildi; yerine Kıbrıslı Kamil Paşa getirildi.
1895'te beşinci kez sadrazam olduysa da İstanbul'daki Ermeni olaylarını önleyemediği gerekçesiyle aynı yıl azledildi. Kendisine teklif edilen alışılmadık danışmanlık görevinden korkarak 4 Aralık 1895'te oğluyla birlikte İngiliz Sefarethanesi'ne sığındı ve güvence alınca evine döndü. 1901'de altıncı kez sadarete getirildi. 22 Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet'in ilk sadrazamı oldu, ancak İttihat ve Terakki'nin muhalefeti karşısında kısa sürede istifa etti. Ayan reisi olarak II. Abdülhamid'in hal'ine karar veren Meclis-i Millî'ye başkanlık etmesi vefasızlık diye yorumlandı. 1911–1912'deki son sadaretleri Trablusgarp Savaşı'na ve “sopalı seçimler”e denk geldi; 16 Temmuz 1912'de istifa etti. 1914'te öldü ve Eyüp'e gömüldü.
Madde yazarı Zekeriya Kurşun, yarım asır devlet hizmetinde bulunan Said Paşa'yı parlak zekalı ve güçlü hafızalı, fakat aşırı ihtiyatlı ve vehimli biri olarak anlatır; bu yönüyle II. Abdülhamid'e benzediğini ve defalarca sadarete getirilmesinin bu uyumla ilgili olabileceğini belirtir. Eğitimin gelişmesine önemli katkılar sağladığını vurgular; İngiliz Elçiliğine sığınmasını ise son dönem devlet adamlarının düştüğü acı durumun bir örneği olarak görür. Özel hayatında hasis denecek kadar tutumlu, ailesine ise çok düşkündü. Hatıratı, Kamil Paşa'ya cevapları ve Gazeteci Lisanı başlıca eserleridir; adı hatırat olsa da Hatırat daha çok kendi layihalarından oluşan bir belge külliyatıdır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “SAİD PAŞA, Küçük” (Zekeriya Kurşun)
Şehir: Erzurum
Atıf: Padişahlar Atlası, “Küçük Said Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/kucuk-said-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları