TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1794–1795

Bugünkü caminin yerinde III. Selim'in 1794–95'te yaptırdığı bir cami bulunuyordu; kapı üzerindeki kitabe de bu tarihi taşır. Sultan Abdülmecid camiyi 1854'te fevkani olarak yeniden inşa ettirdi; bu dönemde Garabet Balyan ile oğlu Nikogos birlikte çalıştı. Yapının ilk mimarının Krikor Amira Balyan olduğu tahmin edilir. Cami II. Abdülhamid zamanında 1877'de ve 1891–92'de onarıldı. Avludaki nişan taşları, III. Selim'in 1790'da, II. Mahmud'un 1811'de burada tüfekle nişan attığını kaydeder.
Eğimli arazide yükselen caminin önündeki hünkar kasrı, 13 × 12 m boyutlarındaki harimin iki katını aşar ve caminin önden algılanmasını engeller. Dört sütunlu, düz lentolu giriş Batı mimarisindeki portikoyu hatırlatır; cephe bir ibadet yapısından çok XIX. yüzyıl resmi yapılarının karakterini yansıtır. Harimi kasnaksız ahşap bir kubbe örter; kubbeye geçişte köşe lentoları ve eğrisel konsollar kullanılmıştır. Bu düzenlemenin Osmanlı mimarisinde başka bir örneği yoktur.
Caminin 1877'deki onarımını Küçük Yorgi Kalfa, 1891–92'deki yenilemesini Yuvan Efendi yaptı. Yaklaşık 24 × 15 m boyutlarındaki hünkar kasrının zemin katının bir bölümü son cemaat yeri olarak kullanılır. Benzer düzenlemeler Ortaköy ve Dolmabahçe camilerinde de görülür, ancak orada giriş ve kanatlar ayrı kitlelerdir. Avrupa neoklasik akımının bir özelliği olan portiko, cephenin Abdülmecid döneminden daha sonra yapıldığını düşündürür. Kompozit başlıklı mermer sütunların taşıdığı saçak kornişinin üstünde bayrak ve kılıç bulunan tuğralı bir arma, yanlarında altı ve sekiz kartuşlu kitabe panoları vardır. 1895 tarihli Yıldız Albümü'ndeki bir fotoğraf, sütunlu alanın camekanla kapatıldığını ve pencerelerin ahşap kepenkli olduğunu gösterir.
Son cemaat yerini ikiye ayıran sütunların köşeleri pahlanarak sekizgene dönüştürülmüş, üstte üç sıra mukarnasla kareye tamamlanmıştır. Harimin köşelerinde yüksek kaideler üzerinde mermer taklidi yeşil sütunlar bulunur; harimin altındaki bodrum katı da ibadet alanına çevrilmiştir. Yuvarlak kemerli mihrap nişinin iki yanında yivli, korint başlıklı pilastırlar vardır. Altın yaldızlı ahşap minberin köşkü çifte sütunlara oturan, kısmen barok kısmen oryantalist etkili dilimli bir külahla örtülüdür. Bir ayet kuşağı harimi üç yönden dolaşır; kubbe içi barok kalem işleriyle doludur. Duvarlar ve sütunlar 1 m yüksekliğe kadar firuze çinilerle kaplıdır; pencerelerde vitray kullanılmıştır.
Cami bölümü düzgün küfeki taşından, hünkar kasrı ise sıvalıdır. Üç cephe akroterli üçgen alınlıklarla taçlanır; kubbenin köşelerindeki dilimli ağırlık kulelerinden ikisi yenilenmiş, eskileri bahçede durmaktadır. Yivli gövdeli, tek şerefeli minarenin şerefesi altında yumurta dizili antik frizler vardır; taş külahı burmalıdır. Avlunun güney köşesindeki bezemesiz çeşme Hadikatü'l-cevami'de 1854–55 tarihiyle anılır; yanındaki silindir biçimli, kubbeli muvakkithanenin bitişiğinde muvakkit için bir meşruta bulunur. Şadırvan 1992 tarihlidir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “TEŞVİKİYE CAMİİ” (Banu Bilgicioğlu)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Teşvikiye Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/tesvikiye-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları