TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1865–1866

Caminin iki kitabesine göre külliye 1865–66'da Altunizade İsmail Zühdü Paşa tarafından, Üsküdar'da Altunizade Konağı'nın karşısında yaptırılmıştır. Cami, hamam, sıbyan mektebi, muvakkithane, kira dükkanları, fırın ve imam-müezzin evinden oluşan külliyenin bazı birimleri bugün yoktur; ayakta kalanlar da cami dışında hızla harap olmaktadır. Sıbyan mektebi, dükkanlar, fırın ve imam-müezzin evi bir bütün olarak, aynı plan ve biçimde tasarlanmıştır.
Manzum kitabeli mermer bir kapıdan girilen avlunun içindeki cami kare planlıdır ve kurşun kaplı ahşap bir kubbeyle örtülüdür. Kubbeyi taşıyan kemerler duvarlardan taşkın örülerek uzaktan yarım kubbe izlenimi verir. Çok sayıda büyük, kemerli pencereden bol ışık alan harimin kubbesi ve duvarları barok üslupta kalem işleriyle bezenmiştir. Mihrap, minber ve vaaz kürsüsü oymalı beyaz mermerdendir; kubbe göbeği ve mihrap yazılarını hattat Mehmed Rasim Efendi yazmıştır. Barok külahlı minare kesme taştandır; son cemaat yeri ise tamamen kapalı bir mekan olarak düzenlenmiştir.
Külliye, Altunizade Konağı'nın karşısında, bugünkü Ord. Prof. Dr. F. Kerim Gökay ve Tophanelioğlu caddeleri ile İsmail Paşa sokağının çevrelediği dikdörtgen bir alanda kurulmuştur. Caminin taş duvarları iki kademe halinde yükselip silmelerle sona erer; kurşun kaplı ahşap kubbenin tepesinde gösterişli bir barok alem vardır. Sivri kemerli mihrap nişinin üstünde, iki yandaki barok sütunlara oturan konsol biçiminde bir alınlık bulunur. Pandantiflerdeki çiharyar adları da hattat Mehmed Rasim Efendi'nin elinden çıkmıştır; bu yazıların çoğu bugün harap durumdadır.
Camekan içine alınmış bir girişle ulaşılan kapalı son cemaat yeri ortada aynalı tonoz, yanlarda beşik tonozlarla örtülüdür. Buradan ortadaki daha büyük üç kapıyla harime girilir; yanlardaki iki ahşap merdiven kadınlar ve müezzin mahfillerine çıkar.
Moloz taş ve tuğladan dikdörtgen planlı sade bir yapı olan hamamın sıcaklığı kubbe, soğukluğu tonozla örtülüdür; soyunmalık tamamen yıkılmıştır. Restorasyonu için 1988'de girişimde bulunulmuş, rölövesi çizilip gerekli izinler alınmıştır. Bugün konut olarak kullanılan iki katlı sıbyan mektebi kız ve erkek çocuklar için iki bölüm halinde yapılmıştır; biri kızlar için dışarıya, öteki oğlanlar için cami avlusuna açılan iki kapısı vardır. Dükkanların arasındaki iki katlı imam-müezzin evi birbirinin eşi simetrik iki bölümden oluşur. Fırının dükkanlar arasında ve cadde üzerinde bulunması, yalnız külliye görevlilerinin ve konakta kalanların değil, mahalle halkının ihtiyacı için de yapılmış olabileceğini düşündürür. Son cemaat yerinin köşesiyle avlu duvarı arasındaki üçgen alanda bulunan muvakkithane bugün yoktur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ALTUNÎZÂDE KÜLLİYESİ” (Hamit Küçükbatır)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Altunizade Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/altunizade-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları