TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar

Ali Paşa

Sadrazam, 1852–1871 (beş kez)

Ali Paşa
Ali Paşa'nın 1850'lerden portresi (Pierre-Louis Pierson). · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1852 yılında aç

Mısır Çarşısı'ndan Tercüme Odası'na

1814'te İstanbul'da Mercan'da doğdu. Babası Ali Rıza Efendi, Mısır Çarşısı'nda aktarlık yapar, çarşının kapıcılığını da üstlenirdi. Babasının ölümüyle öğrenimini yarıda bıraktı; 1830'da Divan-ı Hümayun Kalemi'ne girdi ve burada sonradan şöhret bulacağı “Ali” mahlasını aldı. 1833'te Tercüme Odası'na geçti; Viyana'da bir buçuk yıl kalarak Fransızcasını ve diplomasi mesleğini geliştirdi. 1838'de Mustafa Reşid Paşa ile Londra'ya gitti; Reşid Paşa'ya intisabı hızlı yükselişinin en önemli sebebi oldu. Hariciye müsteşarlığı ve Londra büyükelçiliğinden sonra, Reşid Paşa'nın 1846'da sadrazam olması üzerine Hariciye nazırı oldu.

Sadaret ve Paris Antlaşması

1852'de, henüz otuz sekiz yaşındayken Reşid Paşa'nın yerine sadrazam oldu. Hariciye Nezareti'ne arkadaşı Fuad Efendi'yi getirerek yeni bir ekip kurması, hamisinden uzaklaşmasının başlangıcıydı. Mayıs 1855'te ikinci kez sadarete geldi; Paris'teki konferansta Osmanlı Devleti'ni temsil ederek 30 Mart 1856 tarihli Paris Antlaşması'nı imzaladı. Islahat Fermanı ve konferansta devletin çıkarlarını yeterince savunamadığı ithamıyla özellikle Reşid Paşa'nın ağır eleştirilerine uğradı ve azledildi.

Reşid Paşa'nın ölümünden sonra 1858'de üçüncü kez sadrazam oldu; mali sıkıntıya çare bulamaması ve sarayın israfını eleştirmesi azline yol açtı. 1861'deki kısa dördüncü sadaretinin ardından Fuad Paşa'nın sadaretinde altı yıl Hariciye nazırlığı yaptı.

Uzlaşmacı dış siyaset

1867'de beşinci kez sadrazam oldu. Sırbistan kaleleri meselesini Sırpların isteğine uygun biçimde çözdü; Girit İsyanı'nda adaya bizzat gitti ve halka geniş imtiyazlar tanıdı. Bu tavizler Ziya Paşa ve Ali Suavi gibi muhaliflerinin ağır eleştirilerine yol açtı. Madde yazarı ise onun, Avrupa'daki değişimleri ve devletin zayıflığını yakından bildiği için uzlaşmacı bir yol tuttuğunu belirtir. Mısır Valisi İsmail Paşa'nın yetkilerini genişletme girişimlerine karşı durarak Mısır'ın devletten büsbütün kopmasını önledi. Bulgarların ayrı bir eksarhlık kurmasına uzun süre karşı koydu; kabulünden sonra da beratı geciktirerek meselenin devlet çıkarına en uygun biçimde çözülmesini sağladı. Demiryolu yapımını ısrarla desteklerken Abdülaziz'in donanma politikasına karşı çıktı. İngiliz siyasetinden ayrılmayan Reşid Paşa'nın aksine Fransız politikasından yanaydı. 1869'da Fuad Paşa ölünce Hariciye'yi de üstlendi ve devlet idaresini ölümüne kadar sıkı biçimde elinde tuttu. Fransa'nın 1870'teki yenilgisinden sonra Rusya'nın büyük bir savaşa girişeceğini önceden sezdi.

Ölümü ve değerlendirme

7 Eylül 1871'de öldü ve Süleymaniye Camii haziresine gömüldü. Madde yazarı Kemal Beydilli'ye göre dış siyasetteki ağır gelişmeler, büyüyen mali sıkıntı, Yeni Osmanlıların muhalefeti ve kendisinin tek adam olma arzusu, Ali Paşa'nın siyasi hayatını çok tartışmalı hale getirmiştir; sağlam bir kadro kuramaması da işlerin birkaç kişinin omzunda kalmasına yol açmıştır. Buna karşın değeri öldükten sonra anlaşılan, engin tecrübesiyle devletin ileride karşılaşacağı felaketleri önleyebilecek bir devlet adamı olarak nitelenir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ÂLÎ PAŞA, Mehmed Emin” (Kemal Beydilli)

İlgili padişahlar

Şehir: İstanbul

Atıf: Padişahlar Atlası, “Ali Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/ali-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları