TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1868–1871

II. Mahmud'un eşi ve Sultan Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Valide Sultan, Aksaray Meydanı'nda cami, mektep, türbe, kütüphane, muvakkithane, karakol, çeşmeler ve dükkanlardan oluşan bir külliye yaptırdı. İnşaat 16 Ekim 1868'de başlayıp 9 Ocak 1871'e kadar 121 hafta sürdü; giderler valide sultanın vakıf gelirlerinden karşılandı. Arşivdeki inşaat defterlerine göre mimarı Sarkis Balyan'dır; bazı kaynaklarda mimar olarak Montani'nin gösterilmesi doğru değildir. Valide sultanın “Ortaköy Camii kadar olsun” emri üzerine harim Ortaköy Camii boyutunda, avlu ise daha geniş tutuldu.
Eklektik üslupta yapılan cami, dört büyük ayağa oturan tek kubbeli bir yapıdır; 10 metre çaplı kubbe yüksek bir kasnak üzerinde yükselir, cephelerde neo-gotik pencerelerle klasik süsleme öğeleri bir aradadır. İç mekan yoğun kalem işleriyle bezenmiştir. Kütüphanenin kitapları sonradan Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşındı. Valide sultanın türbesi yol çalışmaları yüzünden iki kez yıkılıp 1968–69'da bugünkü yerine kuruldu; muvakkithane ise söküldü ve bir daha kurulamadı. Yeni düzenlemeler nedeniyle külliye bugün yol seviyesinin altında kalmıştır.
Topkapı Sarayı Arşivi'nde yirmi dört evrak halinde korunan 1867–1871 tarihli inşaat defterleri, işin bütün kadrosunu verir: bina emini Hüseyin Bey, vakıf idarecisi Bogos Bey, kalfa Sarkis Balyan, yamakları kardeşleri Agop ve Bedros, mermere ve sıvaya işlenecek motifleri çizen Oseb Bey. Cami, Aksaray'da yanmış olan Katib Camii'nin arsasıyla çevresindeki alanın satın alınmasıyla genişletilen yere yapıldı; iki yıl süren istimlak için 753.865 kuruş harcandı.
Müneccimbaşının tezkeresine göre temel, uğurlu saat sayılan 4 Ocak 1869 Pazartesi günü atılmıştır. Cami, türbe ve karakolla birlikte duhancı, kaymakçı, sütçü, çörekçi, kasap, helvacı ve bakkal olmak üzere yedi dükkanın inşaatı için 3.980.896,25 kuruş harcanmıştır.
Avluya üç kapıdan girilir. Anıtsal batı kapısının lotus ve rumilerle bezeli mermer alınlığının ortasında Sultan Abdülaziz'in tuğrası vardır; bazı araştırmacılar, arşivde geçmese de bu kapının mimar Giorgio Cociffi'ye ait olabileceğini ileri sürer. Doğu ve batı kapılarındaki 1871 tarihli altışar beyitlik kitabeler şair Nüzhet'in, talik hattı Abdülfettah Efendi'nindir.
Kubbenin on altıgen kasnağında geometrik geçmeler ve her cephede birer dev gotik pencere bulunur. Köşelerdeki büyük ayaklar kule gibi yükseltilmiş, cepheler üçgen alınlıklarla taçlandırılmıştır. Neogotik pencerelerin dantel gibi işlenmiş dökme şebekeleri, klasik salbekli şemse motifinden geliştirilmiştir.
Kubbe 10 metre çapında olmasına karşın dört yöndeki iri kemerler sayesinde 14 metre genişliğinde bir mekan elde edilmiştir. Mavinin hakim olduğu iç mekanda pandantiflerde birer büyük yıldız, duvarları dolaşan mermer şeridin üstünde celi sülüs Mülk suresi kuşağı vardır. Minberde külah yerine bombeli, dilimli bir kubbe kullanılmıştır. Girişin iki yanındaki minareler yivli gövdeli, tek şerefeli ve taş külahlıdır.
Türbede valide sultanla birlikte torunu Yusuf İzzeddin Efendi'nin oğlu Mehmed Sadeddin Efendi gömülüdür. Caminin planında son cemaat yeri içeri alınmıştır; bu uygulama 1778 tarihli Beylerbeyi Camii ile başlayıp Nusretiye, Ortaköy ve Yıldız Hamidiye gibi geç dönem camilerinde sürdürülmüştür.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “PERTEVNİYAL VÂLİDE SULTAN KÜLLİYESİ” (Doğan Yavaş)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Pertevniyal Valide Sultan Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/pertevniyal-valide-sultan-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları