TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Ayasofya

Eser · Kilise (537), 1453'ten itibaren cami, İstanbul

Tür
Cami
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1453
Ayasofya
Ayasofya, güneydoğudan görünüş. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Arild Vågen)
Haritayı 1453 yılında aç

Bizans'ın Büyük Kilisesi

Ayasofya'nın ilk binası IV. yüzyılda ahşap çatılı bir bazilika olarak yapılmış ve 360'ta açılmıştır. İkinci kilise 532'deki Nika ayaklanmasında yanınca I. Iustinianos, Trallesli Anthemios ile Miletoslu Isidoros'a bugünkü yapıyı yaptırmış; kilise 27 Aralık 537'de açılmıştır. Orta mekânı, çapı yaklaşık 31-33 m.'yi bulan basık büyük bir kubbe örter. Yapı bu yükü statik bakımdan güçlükle taşımış; 558'de kubbenin bir bölümü çökmüş, 986 depreminde ve 1346'da yeniden hasar görmüştür. 1402'de İstanbul'a gelen İspanyol elçisi Clavijo kiliseyi harap ve bakımsız bulmuştur.

Fethin simgesi

İstanbul alınınca şehrin en büyük mabedi olan Ayasofya, fethin simgesi olarak Fatih Sultan Mehmed tarafından camiye çevrilmiş ve ilk cuma namazı burada kılınmıştır. Tursun Bey'e göre kubbeye kadar çıkan Fatih, yapının ve çevresinin harap hali karşısında meşhur Farsça beyti söylemiştir. Fatih yapının tahribini önlemiş, camiyi hayratının ilk eseri olarak vakfetmiş ve yanına bir medrese yaptırmıştır. İlk minare, batıdaki baskı kuleciklerinden birinin üstüne ahşap olarak kurulmuştu. Ayasofya 1453'ten 1934'e kadar şehrin başcamisi olmuş; fethedilen öbür şehirlerde camiye çevrilen en büyük kiliseye Ayasofya adının verilmesi âdeta gelenekleşmiştir.

Osmanlı döneminde eklenenler

Kanuni döneminde Budin'den getirilen tunç şamdanlar 1526'da mihrabın iki yanına konmuştur. II. Selim zamanında yapıyı saran evler temizlenmiş, Mimar Sinan'ın yaptığı payandalarla yapının çökmesi önlenmiş ve Ayasofya'nın yanındaki ilk sultan türbesi II. Selim için yine Sinan tarafından inşa edilmiştir. III. Murad döneminde kuzeydeki iki minare, minber, kürsü ve mahfil eklenmiş, Bergama'dan getirilen yekpare mermer iki küp içeriye konmuştur; bunu III. Murad ve III. Mehmed türbeleri izlemiştir. I. Mahmud 1739'da tunç parmaklıklı bir kütüphane, 1740'ta da avluda bir şadırvan, sıbyan mektebi ve aşhane-imaret yaptırmıştır.

Yapının en kapsamlı Osmanlı onarımı, Abdülmecid'in emriyle İsviçreli mimar Gaspare Fossati tarafından 1847–1849 yıllarında gerçekleştirilmiştir. Bu sırada yeni bir hünkâr mahfili ve muvakkithane yapılmış, mozaiklerin üzeri açılarak resimleri çizilmiş, Kazasker Mustafa İzzet'in büyük yuvarlak levhaları asılmıştır. 1894 depreminde yapı yine zarar görmüştür.

Müzeden yeniden camiye

24 Kasım 1934 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla Ayasofya cami olmaktan çıkarılıp Müzeler Genel Müdürlüğü'ne bağlanmıştır. Camiye ait eşya ve levhalar kaldırılmış, büyük levhalar sonradan yerlerine asılmış; Fatih'in yaptırdığı medrese de 1936'da yıktırılmıştır. 1932'den itibaren Amerikan Bizans Enstitüsü adına Thomas Whittemore'un yürüttüğü çalışmalarla mozaikler yeniden ortaya çıkarılmıştır. Hünkâr mahfili kısmı 1980'de kısa bir süre, 1991'den itibaren de sürekli olarak ibadete açılmıştır. Danıştay 2 Temmuz 2020'de 1934 kararını iptal etmiş ve Ayasofya, 24 Temmuz 2020'de kılınan cuma namazıyla Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi adıyla yeniden ibadete açılmıştır. Medresenin aslına uygun olarak yeniden yapılmasına 2017'de başlanmıştır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “AYASOFYA” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Ayasofya · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/ayasofya/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları