TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Doğru bilinen yanlışlar

Osmanlı 1683 Viyana bozgunundan sonra hemen mi çöktü?

Doğru bilinen yanlış · Hayır: 1683–1699 kayıpları ağırdı, ama 1711–1739'da bazı yerler geri alındı; devlet 1922'ye dek sürdü.

Haritayı 1683 yılında aç

Yaygın kanı

1683'teki II. Viyana Kuşatması'nın bozgunla bitmesi sık sık Osmanlı Devleti'nin 'sonunun başlangıcı' olarak anılır. Bu anlatımda Viyana önündeki yenilgiden sonra devlet hızla dağılmış, geri dönüşü olmayan bir çöküşe girmiş gibi görünür.

Kaynaklar ne diyor?

Bozgunun ağır olduğu doğrudur. TDV İslam Ansiklopedisi'nin 'Viyana' maddesine göre 14 Temmuz–12 Eylül 1683 arasında süren kuşatma, Lehistan Kralı Sobieski kumandasındaki kurtarma ordusunun müdahalesiyle büyük bir felaketle sonuçlandı ve Avusturya, Lehistan, Venedik ve sonra Rusya'yla on altı yıl süren genel bir savaşa dönüştü. Uyvar (1685) ve Budin (1686) elden çıktı, 1691 Salankamen ve 1697 Zenta yenilgileri geldi. 26 Ocak 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile Tımışvar (Banat) dışında Erdel dahil bütün Macaristan Avusturya'ya bırakıldı, Podolya ve Kamaniçe boşaltıldı, Azak Rusya'nın elinde kaldı.

Ama kaynaklar bunun ani bir çöküş değil, ağır bir geri çekiliş olduğunu gösterir. 'Karlofça' maddesine göre Osmanlı heyeti bu antlaşmada bile Tımışvar'ı ve Hırvatistan sınırındaki bazı kaleleri elde tutarak 'kaybedilen yerleri yeniden geri alabilme stratejisini' başarıyla uyguladı. Devlet adamları antlaşmayı bir mütareke gibi görüyordu. Nitekim 1711'de Prut'ta Rus Çarı Petro durduruldu ve Karlofça'da Rusya'ya bırakılan yerler geri alındı; ardından Venedik'e karşı kazanılan savaşla Mora yarımadası ve bazı Ege adaları geri kazanıldı. Aynı maddeye göre Osmanlı delegeleri yenik çıkmalarına rağmen görüşmelerde güçlü ve vakur bir tavır takınmış, antlaşma şartları Viyana, Varşova ve Venedik'te pek beğenilmemişti.

Avusturya'ya karşı ise 1716 Varadin yenilgisinin ardından Tımışvar ve Belgrad kaybedildi; 21 Temmuz 1718 Pasarofça Antlaşması ile Banat, Küçük Eflak, Belgrad dahil Sırbistan'ın kuzeyi ve Kuzey Bosna Avusturya'ya bırakıldı. Fakat 1739'da Belgrad geri alındı ve burada imzalanan antlaşmayla Pasarofça'da verilen yerler Osmanlılara iade edildi; ardından otuz yıla yakın bir barış dönemi geldi. Belgrad, 1789–1791 arasındaki kısa işgal dışında son Osmanlı garnizonunun ayrıldığı 1867'ye kadar Osmanlı şehri kaldı. Padişahlar Atlası'nın verisine göre Osmanlı kara alanı 1683'te 4,72 milyon km² idi; devlet bu toprakların bir bölümünü kaybetse de saltanatın kaldırıldığı 1922'ye kadar iki yüzyıldan fazla sürdü.

Neden böyle biliniyor?

TDV'deki 'Viyana' maddesi, 1683 zaferinin Avrupa'da kısa sürede efsaneleştiğini, Viyana'da yenilen Türklerle ilgili sayısız resim, heykel ve edebiyat eseri üretildiğini ve olayın popüler tarih yazımının ana malzemesi haline geldiğini anlatır. Böylece kuşatma Avrupa hafızasına kesin bir dönüm noktası olarak yerleşti. Karlofça Antlaşması da Osmanlı tarihinde bir dönüm noktası kabul edilir: Osmanlılar ilk defa geniş bir cephede birden çok devlete karşı savaşmış ve 1526'dan beri genişlettikleri sınır bölgelerini kaybetmişti. Osmanlı tarafında da 'Osmanlılar' maddesi kuşatmanın ve sonrasının Osmanlılar için 'tam bir felaket' olduğunu, Orta Avrupa'dan geri çekilişin Balkanlar'daki durumu da yavaş yavaş etkileyeceğini yazar.

'Dönüm noktası' ile 'çöküş' arasındaki fark ise çoğu zaman gözden kaçar. Millî Eğitim Bakanlığı'nın tarih programı da 1683–1789 arasını bir son olarak değil, 'Değişen Dünyada Osmanlı' adıyla bir değişim dönemi olarak ele alır. TDV'nin 'Osmanlılar' maddesine göre Osmanlılar bu devrede her şeyin savaşla kazanılamayacağını, masa başında da sonuç alınabileceğini ve diplomasinin önemini anlamaya başladılar.

Kısaca

1683 Viyana bozgunu ağır sonuçlar doğurdu ve 1699 Karlofça Antlaşması ile Macaristan'ın büyük bölümü kaybedildi. Ama devlet hemen çökmedi: 1711'de Azak, ardından Mora, 1739'da Belgrad geri alındı. Osmanlı Devleti 1683'ten sonra iki yüzyıldan fazla yaşadı.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “KARLOFÇA” (Abdülkadir Özcan)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Osmanlı 1683 Viyana bozgunundan sonra hemen mi çöktü? · Doğru bilinen yanlışlar”, https://padisahlaratlasi.com/dogru-bilinen-yanlislar/osmanli-1683-viyana-bozgunundan-sonra-hemen-mi-coktu/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları