TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami ve külliye, 1749–1755

Külliyenin temeli, Kapalıçarşı'nın hemen yanında, şehrin ticaret bölgesinin ortasında I. Mahmud tarafından 19 Ocak 1749'da atıldı. Padişah inşaat bitmeden ölünce işi kardeşi III. Osman tamamladı ve külliye 5 Aralık 1755'te açıldı. III. Osman camiye Nur-ı Osmani adını verdi; madde yazarına göre bu ad görünüşte hanedanı, gerçekte ise padişahın kendi adını yaşatıyordu. Kitabede de kurucu olarak III. Osman anılır. Yapıların yerinde daha önce Fatma Hanım Mescidi bulunuyordu.
İnşaat, bina emini Ahmed Efendi'nin idaresinde Simeon (Simon) Kalfa tarafından yürütüldü; Ahmed Efendi caminin yapılışını anlatan bir risale de yazdı. R. Walsh, İstanbul üzerine yazdığı kitapta padişahın önce Avrupa'ya bir mimar gönderip katedralleri incelettiğini ileri sürmüşse de bu iddianın doğruluğu tespit edilememiştir.
Külliyenin düzeni klasik dönemin selatin külliyelerinden çok farklı tasarlandı. Cami meyilli bir araziye kurulduğu için avlu ile caminin oturduğu terasın altında, belki çarşı olarak düşünülmüş bir mahzen kaldı. Dış avludan merdivenle çıkılan revaklı avlu, Türk sanatında ilk kez yarım yuvarlak biçimde yapıldı; ortasında şadırvan olmadığından abdest muslukları dış avluya konuldu. Kare harimi, ağırlığı dört büyük kemere dağılan 25,50 metre çapında tek bir kubbe örter. Yivli gövdeli, ikişer şerefeli iki kesme taş minare vardır.
Madde yazarına göre bu camide XVIII. yüzyılda Türk sanatına giren Avrupa barok üslubu çok güçlü biçimde kendini gösterir: mekânın şekli dışında avlunun biçimi, kemer profilleri, kapı nişleri, alçı pencereler, mihrap ve minber barok anlayışla yapılmıştır. Geleneği sürdüren tek unsur, devrin en iyi hattatlarının yazdığı kitabelerdir. Yazar, Nuruosmaniye'yi şehre damgasını vuran yepyeni bir mimari anlayışın örneği sayar.
Külliye cami, hünkâr kasrı, medrese, kütüphane, türbe, sebil, çeşme, aşhane-imaret ve dükkânlardan oluşur. Hünkâr kasrına doğu yandaki büyük bir rampayla çıkılır. Kitabelerine göre 1755'te yapılan medrese ile imaret kıble yönündedir; medresede on iki talebe odası ve bir dershane vardır. Vakfiyesinde yazı öğretimi şartı bulunan medresede Hattat Abdullah Zühdi ve Filibeli Arif efendiler yıllarca hat dersi verdi. Özgün planlı kütüphane barok anlayışa uygun olarak sütunlu bir okuma salonuyla düzenlendi.
Kare planlı türbede III. Osman'ın annesi Şehsuvar Valide Sultan yatar; türbe ile hünkâr kasrı arasında Hibetullah Sultan ile II. Mahmud'un 1809–1824 yılları arasında ölen bir kızı ile dokuz oğlu gömülüdür. Külliyenin suyu Halkalı sularından getirilen Nuruosmaniye su yoluyla sağlanıyordu.
Madde yazarının aktardığına göre terasın altındaki mahzen bugüne kadar hiç kullanılmamıştır. Minarelerin kurşun külahları XIX. yüzyılın sonunda bugünkü taş külahlarla değiştirildi. Kapalıçarşı'ya açılan kapının dışındaki sebil ile çeşme Türk barok sanatının zarif örnekleridir; ancak sebilin saçağı yıllar önce kaldırıldığı için güzelliği tam görünmez, taşları yıpranmış çeşme ise çok harap durumdadır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “NURUOSMANİYE KÜLLİYESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Nuruosmaniye Külliyesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/nuruosmaniye-kulliyesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları