TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Çeşme, İstanbul, 1741

Kadıköy'de, Üsküdar'dan Anadolu içlerine uzanan ana yol üzerinde, eski Haydarpaşa çayırının kenarında ve Karacaahmet Mezarlığı'nın İbrahim Ağa Camii yakınındaki ucunda bulunan çeşme, eski Bağdat sefer ve kervan yolunun başlangıcındaki menzil yeriydi. Sefere çıkanlar burada uğurlandığı, uğurlayanlar da buradan ayrıldığı için Ayrılık Çeşmesi adını almıştır. Çeşmeyi ilk olarak Aralık 1602'de idam edilen kapı ağası Gazanfer Ağa yaptırmıştır; ilk yapım tarihi bilinmemektedir. Çeşme 1741'de kapı ağası Ahmed Ağa tarafından ihya edilmiştir.
Üzerindeki ikinci kitabeye göre 1921–22'de, Sultan V. Mehmed Reşad'ın büyük oğlu Mehmed Ziyaeddin Efendi'nin veremden ölen kızı Dürriye Sultan'ın ruhu için bir kez daha onarılmıştır. Küfeki taşından özenle yapılan çeşmenin saçağı taştan oyulmuş bir dizi tomurcukla süslüdür; değişik biçimli kemeri ona benzerleri arasında sanat değeri kazandırır. Biraz ilerideki namazgah tamamen kaybolmuştur; çeşme ise onarılmış olarak ayaktadır.
Çeşmenin biraz ilerisinde, Taşköprü Caddesi ile Sarayardı Sokağı arasındaki adanın ucunda bir namazgah, biraz daha ileride ise yukarı doğru uzanan bir mezarlık bulunuyordu. 1957'de namazgahın set duvarı ile mermer bir kuyu bileziği henüz seçilebiliyordu; ancak mihrap taşı kaybolmuş, yeri de gecekondularla işgal edilmişti.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “AYRILIK ÇEŞMESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Ayrılık Çeşmesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/ayrilik-cesmesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları