TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1769

Eminönü'nde, Gülhane Parkı karşısında eğimli ve dar bir arazide yer alan küçük külliyeyi Sultan III. Ahmed'in kızı Zeynep Sultan yaptırmıştır. Mimar Mehmed Tahir Ağa'nın inşa ettiği külliye, merkezdeki cami ile sıbyan mektebi, türbe ve sebilden oluşur; XIX. yüzyılda bir de medrese eklenmiştir. Harim kapısı üzerindeki kitabe 20 Haziran 1769 tarihlidir. Taş ve tuğla örgülü, kare planlı cami, çapı 12 metreyi aşan tek bir kubbeyle örtülüdür. Uçan payandaları, dalgalı kubbe eteği, porfir sütunlu son cemaat yeri ve kırmızı mermer mihrabıyla barok bir anlatım taşırken sivri kemerleri ve pencereleriyle klasik çizgiyi de sürdürür.
Sebil 1871'de atlı tramvay yolu çalışmaları sırasında kaldırıldı; türbe ile hazirenin büyük kısmı da yol çalışmalarında yok oldu. Sebilin yerine, yine Tahir Ağa'nın eseri olan Hamidiye Külliyesi'nin 1777 tarihli sebil ve çeşmesi nakledildi. Cami 1917, 1958, 1983 ve 1988'de onarıldı. Hazirede Zeynep Sultan'ın türbeden nakledilen mezarı ile eşi Sadrazam Melek Mehmed Paşa'nın ve 1911'de buraya getirilen Alemdar Mustafa Paşa'nın mezar taşları bulunur.
Külliye yapıları, doğu ve batıda iki girişi olan, duvarla çevrili bir bahçe içindedir. Batıdaki kapının üzerinde Duacızade imzalı, 1769 tarihli, celi sülüsle Yasin suresinin 58. ayetinin yazıldığı bir kitabe vardır. Arazinin eğimi yüzünden cami yükseltilmiş bir zemine oturur. Doğudaki alt kapıdan girildikten sonra dokuz basamaklı bir merdivenle çıkılan yuvarlak kemerli kapının üstünde, Zümer suresinin 10. ayeti ile Zeynep Sultan'ın adını ve inşa tarihini veren imzasız bir kitabe bulunur; bu yazının Laleli sebil ve çeşmelerindeki yazılarla üslup benzerliği dikkat çeker. Bu girişin kitabesiz bir eşi batı tarafında tekrarlanır; iki giriş de küçük bir iç avluya açılır.
Kesme taş kürsülü tuğla minare batı köşesindedir; basamaklarının dışa yansıyan beyaz taşları gövdeye helezoni bir görünüm verir, şerefesinde barok süslemeli demir korkuluk vardır. Son cemaat yerinin ortası kubbe, yanları aynalı tonozla örtülüdür. Minber ahşaptır; mihrabın üstündeki mermer alınlıkta Al-i İmran suresinin 37. ayeti yazılıdır. İnce mermer sütunların taşıdığı ahşap bir mahfil, kuzey duvarına dayanır. Mihrap sofasının üstündeki revzende Sultan Mehmed Reşad'ın tuğrası bulunur. Kubbenin ortasındaki Nur suresinin 35. ayeti İsmail Hakkı Altunbezer'in hattıdır; kalem işleri son onarımlarda klasik üslupta yapılmıştır.
Sıbyan mektebi batı girişinin bitişiğindedir; kare planlı dershanesi 1980'li yıllarda yeniden yapılmıştır. Sonradan eklenen medrese 1914 tarihli bir defterde Valide Sultan ya da Vani Efendi Medresesi adıyla geçer; sokaktan tek katlı görünen binanın içeride altta beş, üstte on odası vardır. Son çalışmalarda hazirede 113 mezar tespit edilmiştir; bunlar arasında Zeynep Sultan'ın akrabalarının ve pek çok saray görevlisinin kabirleri bulunur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ZEYNEB SULTAN KÜLLİYESİ” (Ahmet Sacit Açıkgözoğlu)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Zeynep Sultan Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/zeynep-sultan-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları