TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Külliye, İstanbul, 1463–1470

II. Mehmed (Fatih), kendi adını taşıyacak külliye için şehrin ortasındaki bir tepede, Bizans'ın büyük önem verdiği Havariler (Hagioi Apostoloi) Kilisesi'nin yerini seçmiştir. Fetihten sonra Ortodoks patrikliğine verilen, fakat çok harap olan kilisede barınamayan patrik 1455'te taşınmak isteyince Fatih ona başka bir kilise bağışlamış ve bu araziyi külliyeye ayırmıştır. İnşaat Mart 1463'te başlamış, Aralık 1470'e kadar sürmüştür. Mimarının Khristodulos adlı bir Rum olduğu yolundaki, Dimitrie Cantemir'in ortaya attığı iddia madde yazarına göre dayanaksızdır; araştırmalar külliyenin mimarının Atik Sinan olduğunu göstermiştir.
Bütün yapılar tam bir simetriyle yerleştirilmiş; caminin iki yanına medreseler, bunların önüne bir yanda tabhane, öbür yanda darüşşifa, daha ileriye bir çarşı ile bir hamam konmuştur. İlk cami ortada büyük bir kubbe, mihrap tarafında bir yarım kubbe ve yanlarda daha alçak, küçük kubbeli bölümlerden oluşuyordu. Caminin iki yanındaki Sahn-ı Seman medreseleri, aşağıdaki Tetimme hazırlık medreseleriyle birlikte Türkleşen İstanbul'un en önemli öğretim merkezini oluşturmuştur; madde bunları şehirdeki üniversitenin ilk başlangıcı sayar. Tabhanenin karşısındaki darüşşifa ise İstanbul'un Türk dönemine ait ilk hastahanesidir.
“Küçük kıyamet” denen 1509 depreminde caminin kubbesi hasar görmüş, cami 1557 ve 1754 depremlerinde yeniden zarar görmüş, 1766 depreminde ise büyük kubbesi tamamen çökmüş, duvarları onarılamayacak hale gelmiştir. III. Mustafa caminin aynı yerde yeni bir plana göre yapılmasını emretmiş; 1767'de başlayan inşaat tamamlanmış ve cami 1771'de ibadete açılmıştır. Yeni cami, Şehzade ve Sultan Ahmed camilerindeki gibi dört yarım kubbeyle desteklenen bir ana kubbe düzeninde yapılmış, ayrıntılarında barok üslubun izlerini taşır. Dış avlu kapısı, cümle kapısı duvarı ve minarelerin alt kısımları ilk camiden kalmıştır; avlu döşemesinde ters çevrilerek kullanılmış bazı mermerlerin de Havariler Kilisesi'ne ait olduğu tespit edilmiştir. İlk caminin görünüşü, Melchior Lorichs'in XVI. yüzyıl ortasında çizdiği 11 m. uzunluğundaki İstanbul panoramasında izlenebilir.
1481'de ölen Fatih, caminin kıble tarafındaki türbeye gömülmüştür. 1766'da harap olan türbe onarılmış, 1782 Cibali yangınında içi bütün eşyasıyla yanmış, I. Abdülhamid ve Abdülaziz dönemlerinde yenilenmiştir. Hazirede ayrıca Fatih'in eşi Gülbahar Hatun'un ve II. Mahmud'un annesi Nakşidil Sultan'ın türbeleri bulunur. Ayakta kalan sekiz büyük medrese 1955'ten itibaren Vakıflar tarafından onarılarak öğrenci yurdu olarak kullanılmaktadır. Buna karşılık Tetimme medreseleri cadde genişletilirken yıktırılmış, darüşşifa XIX. yüzyılda yıktırılıp arsası satılmış, çarşı ve hamam da ortadan kalkmıştır. Madde, bu ilk büyük selatin külliyesinin pek çok parçasının eksilmesini şehrin Türk dönemi tarihi için büyük bir kayıp olarak değerlendirir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “FÂTİH CAMİİ ve KÜLLİYESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Fatih Külliyesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/fatih-kulliyesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları