TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Büyük Yeni Han

Eser · Han, İstanbul, 1761–1763

Tür
Han ve kervansaray
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1761–1763
Büyük Yeni Han
Büyük Yeni Han · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Robert Prazeres)
Haritayı 1761 yılında aç

Üç katlı bir ticaret hanı

Çakmakçılar Yokuşu'nda, Büyük Valide Hanı'nın karşısındaki Büyük Yeni Han, Sultan III. Mustafa tarafından vakıflarına gelir sağlamak için yaptırılmıştır. Kuruluş tarihi kesin bilinmez: 1817'de basılmış bir salnamede 1761 tarihi verilir, hanın köşesindeki kuşevinin altında ise 1763–64 tarihi bulunur; buna göre yapıma 1761'de başlanıp 1763'te bitirildiği düşünülebilir. Komşusu Küçük Yeni Han da aynı zamanda yapılmıştır. Han uzun süre sarraflarca kullanılmış, 1868'de açılan Emniyet Sandığı 1927'ye kadar üst katındaki odalarda çalışmıştır.

Kesme taş ve tuğla ile karma teknikte yapılan han, dar ve çok eğimli arazide iki dikdörtgen avlu çevresinde toplanır ve az rastlanır biçimde üç katlıdır. Yokuşa bakan cephede en üst kat odaları, sokağın kıvrımına uyan ve taş konsollara oturan çıkmalar halinde yapılmıştır. Sandalyeciler sokağı köşesinde, en üstte iki yanında 'maşallah' yazılı taştan bir kuşevi vardır. XX. yüzyılda odaları, yapıya zarar veren küçük sanayi tesisleri ve dokuma atölyelerince işgal edilmiştir.

Plan ve yapım tekniği

Hanın yalnız en alt katı tamamen taştandır. Esas giriş Çakmakçılar Yokuşu'ndadır; bina buradan arkaya doğru uzanır. İki avludan birincisi 42, ikincisi 25 metre uzunlukta ve 15-12 metre genişliktedir; ikisi bir ara kolla ayrılır. Odalar, kare kesitli taş payelere oturan tuğla yuvarlak kemerli koridorların gerisinde sıralanır ve tekne tonozlarla örtülüdür; üst katta beşik tonoz kullanılmıştır. Sandalyeciler sokağı cephesi boyunca dış dükkanlar dizilir. Arazinin eğimi yüzünden arkadaki Tarakçılar sokağı girişi ancak üçüncü kata açılır. Girişin demir levha kaplı ahşap kapı kanatları hala durmaktadır.

Cephe ve kuşevi

Yokuş cephesindeki üst kat çıkmaları sokağın kavsine uyacak biçimde bir köşelerinde sıfıra iner; onları taşıyan taş konsollar da giderek küçülen ölçülerde yontulmuştur. Bu cephenin bir benzeri, 1740 civarında yapılan Hasan Paşa Hanı'nda görülür. Sandalyeciler sokağı köşesinde, en üstteki yaklaşık bir metre genişliğindeki taş kuşevini Malik Aksel, adını yanlışlıkla Yeni Valide Hanı diye vererek, renkli ama solmuş nakışları ve iki yanındaki celi 'maşallah' yazılarıyla bir masal evine benzetir; kuşlara ait hücreler zamanla biçimini yitirmiştir.

Süslü odalar ve eski tasvirler

C. Bildik'in 1948'de yazdığına göre bazı odalar burada iş yapan tüccar ve sarrafların servetine yaraşır biçimde süslenmişti: malakari süslemeler, edirnekari resimler, ustalıkla yapılmış musandıra ve şirvanlar; özellikle 34 numaralı odanın tonoz süslemesi çok gösterişliydi. Yapımından yetmiş seksen yıl sonra hanı gören İngiliz ressam Bartlett'in Miss J. Pardoe'nun kitabı için çizdiği gravür, birinci avluyu tüccarları ve mallarıyla canlı biçimde yansıtır. C. Gurlitt'in 1908–1912'de yayımlanan tek katlık planı, han hakkındaki tek çizimdir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “BÜYÜK YENİ HAN” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Büyük Yeni Han · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/buyuk-yeni-han/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları