TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami ve külliye, 1760–1764

Külliyeyi Sultan III. Mustafa 1760–1764 yılları arasında yaptırdı. Adını, Laleli Baba diye anılan bir velinin türbesinden alır. İnşaata hassa başmimarı Kara (Hacı) Ahmed Ağa başladı, işi Mehmed Tahir Ağa tamamladı. 15 Temmuz 1764 tarihli vakfiyesi Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde saklanmaktadır.
Külliye cami, imaret, çarşı, dükkânlar, çeşmeler, sebil, türbe, medrese, han ve mumhaneden oluşuyordu; sonradan bir muvakkithane de eklendi. Madde yazarına göre Laleli, kendinden önce yapılan ve batı kaynaklı barok üslubun hâkim olduğu Nuruosmaniye'nin aksine klasik Türk mimarisinin bazı esaslarını yaşattığı için sanat tarihinde önemli bir yere sahiptir.
Cami, dört kapılı geniş bir dış avlunun ortasında, yüksek bir zemin üzerine fevkani olarak kuruldu; altında, caminin ve avlunun planına göre düzenlenmiş kemer ve tonozlu bir çarşı yer alır. Taş ve tuğlanın birlikte kullanıldığı almaşık duvarlara sahiptir. Harimi, sekiz payeye oturan büyük bir kubbe örter ve bu kubbeyi altı yarım kubbe destekler. Önündeki şadırvanlı revaklı avluya üç yönden yelpaze biçimli merdivenlerle çıkılır; revaklar on sekiz kubbeyle örtülüdür.
İç duvarlar renkli taş levhalarla kaplıdır. Mermer mihrabın nişi koyu yeşil taştandır; renkli taşlarla süslü mermer minberde III. Mustafa'nın tuğraları işlenmiştir. Kuzeydeki “U” biçimli mahfilin doğu ucu hünkâr mahfili olarak düzenlenmiş ve bir rampayla dışarıya bağlanmıştır. Tek şerefeli iki minarenin taş külahları XIX. yüzyılda yenilenmiştir; batıdaki minarenin kaidesinde 1779 tarihli iki güneş saati bulunur.
Caminin batısındaki ongen planlı türbenin duvarları, Üsküdar Sarayı'ndan sökülüp getirilen XVI. yüzyıla ait mercan kırmızılı İznik çinileriyle kaplanmıştır. Türbede III. Mustafa ile III. Selim ve III. Mustafa'nın altı çocuğu yatar. Bitişikteki ikinci türbede III. Mustafa'nın kadınlarından Aynülhayat Kadın ile III. Selim'in başkadını Lef'üzar Kadın gömülüdür. Hazirede yaklaşık otuz kabir tespit edilmiştir. Ordu caddesine bakan beş cepheli sebil ve beş çeşme de külliyenin parçalarıdır; çeşmelerden ikisi 1804'te eklendi.
1782 yangınında bazı dükkânlar yandı; harap olan cami 1783 ve 1846 yıllarında onarıldı. Medrese 1894 depreminde harap oldu, 1911'de yanarak dört duvar hâline geldi ve yerine yangınzedeler için Harikzedegan apartmanları yapıldı; bu binalar bugün otel olarak kullanılıyor. 1957–1958 yıllarında Ordu caddesi genişletilirken avlu duvarı boyunca ve avlunun altında yeni dükkânlar yapılarak eski çarşıya bağlandı.
Taşhan olarak tanınan iki katlı, üç avlulu han bugün çarşı olarak kullanılmaktadır. Muvakkithane ise önüne eklenen bölümle birlikte görevli lojmanı (meşruta) olarak hizmet veriyor. Türbede yapılan raspa çalışmalarında devrine ait özgün kalem işlerinin bir kısmı ortaya çıkarılmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “LÂLELİ KÜLLİYESİ” (Ahmet Vefa Çobanoğlu)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Laleli Camii ve Külliyesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/laleli-camii-ve-kulliyesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları