TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1758–1761

Üsküdar'da Salacak sırtlarında, daha önce Ayazma Sarayı ve bahçesinin bulunduğu yerde yükselir. Cümle kapısı üstündeki kitabelere göre Sultan III. Mustafa tarafından annesi Mihrişah Emine Sultan ile ağabeyi Şehzade Süleyman adına yaptırılmıştır. İnşaata 1758'de başlanmış, Ocak 1761'de bitirilmiştir; bina emini Beykoz'daki ünlü çeşmeyi yaptıran İshak Ağa'dır. Tarih manzumesi Sadrazam Ragıb Mehmed Paşa'nın, yazısı Şeyhülislam Veliyyüddin Efendi'nindir. Camiye vakıf olarak bir hamam, dükkanlar ve han yaptırılmıştır.
Geniş bir avlunun ortasındaki caminin son cemaat yerine yarım yuvarlak bir merdivenle çıkılır. Dikdörtgen planlı harim dört kemere oturan tek kubbeyle örtülüdür; sol yanda hünkar mahfiline bağlanan bir hünkar köşkü vardır. Avrupa üsluplarının hakim olduğu bir dönemde yapılan caminin renkli taşlarla işlenmiş mermer mihrap, minber ve kürsüsü gösterişlidir; duvarlarında minyatür köşk biçiminde kuş evleri görülür. Birkaç kez onarılan caminin minaresi iki kez yeniden yapılmıştır. Sıbyan mektebi, hamam ve muvakkithane günümüze ulaşmamıştır.
Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'ndeki 1758–59 tarihli bir belge, caminin yerinde önceden Ayazma Sarayı ve bahçesinin bulunduğunu gösterir; başka bir belgeye göre saray 1740'ta iyi durumdaydı ve onarılarak İran elçisinin kalmasına ayrılmıştı. İnşaata 29 Mart 1758'de başlandı. Cami, hamam ve avluya bitişik çeşme için Bulgurlu'dan su getirildi. Şemdanizade Fındıklılı Süleyman Efendi'ye göre cami, Ocak 1761'de bir cuma günü Ragıb Paşa ile Veliyyüddin Efendi'nin hazır bulunduğu bir törenle ibadete açıldı.
Avlu kapılarının üstünde celi hatla yazılmış ayetler bulunur; üç bölümlü son cemaat yerine on basamaklı bir merdivenle çıkılır. Sokak tarafında taş konsollara oturan bir çıkması olan hünkar köşkü, sütunlara dayanan iki katlı bir galeriyle hünkar mahfiline bağlanır. İçeride sütunlar üzerindeki mahfil göz alıcı biçimde bezenmiş ve altın yaldızla kaplanmıştır. Kalıntılardan iç duvarların önceleri İtalyan çinileriyle kaplı olduğu anlaşılmaktadır.
Avrupa üsluplarının hakim olduğu bir dönemde yapılmasına karşın büyük kemerlerin içindeki pencerelerde Türk mimarisine özgü kemerler kullanılmıştır. Kapı üstlerindeki yazılar hattat Seyyid Abdullah'ın, bazı renkli camlı alçı pencerelerdeki (revzen) yazılar ise Seyyid Mustafa'nın imzasını taşır.
Caminin haziresinde saraya mensup pek çok kişinin mezarı bulunur. Avlu duvarının bir köşesindeki büyük mermer çeşme, kitabesine göre 1761'de camiyle birlikte yapılmıştır; manzum tarih kitabesi şair Zihni'nindir. Alışılmamış biçimdeki çeşme, mermer bir cepheye yapışık dört köşe bir paye şeklindedir. Altı taş ve tuğla, üstteki pencereli kısmı taş olan avlu duvarındaki ana kapının önünde taş korkuluklu, iki yönlü bir rampa bulunuyordu. Olağan ölçüleri aşan yüksekliği ve bulunduğu yerin topoğrafyası yapıya heybetli bir görünüm kazandırır; Marmara'ya ve Boğaz'ın girişine hakim olan cami, şehrin Anadolu yakasının siluetinde ayrı bir yer tutar.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “AYAZMA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Ayazma Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/ayazma-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları